PfWB Wirr-wesen -węr- Simm-Argenth, Bernk-Merschd; wīər- Merz-Saarhölzb n.: Durcheinander, Trubel, Getriebe, verwickelte Geschichte; dat es en W., do kimmt kei Mensch draus. PfWB ElsWB Wirre wēr Bitb Sg. t. f.: en W. opmachen verwirrten Knäuel Garn ordnen.
PfWB wirren (s. auch worren, würren) vereinz. w:rən Prüm-Stdt; -ī:- Reuth; weărn Siegld; -ī- Kemp-Süchteln, Rees-Loikum schw.: etwas (einen) w., verwirren; gewiərt Hor; einen Knäuel auseinanderwirren (ausenannerw.). — Komposita gehen weiter.
auf- wirren: en ofgeworen Nös Stulpnase Merz-Losh. PfWB ver -wirren: 1. fərwęrə, Part. -węrt u. -ǫ-, einen, etwas v., wie nhd. uNahe, Hunsr; -ēr-, Part. -wōr(ən), -wōrt Bitb, Trier, Bernk, Zell, Koch, Kobl, May; -ī- [Bd. 9, Sp. 578]
Trier-Longuich, Bernk-Neumag, Prüm-Reuth; -rə May-Kehrig, Aden-Nohn; -ę- Borler [Part. -wērt Zell-Trarb; -werərt Neuw-Rodenb]; -ǫ-, Part. -wǫrt Birkf-Schwarzenb, Bernk-Rhaunen, Ottw; -u-, Part. -wurt Wend-Thalexw, Ottw, Saarl, Merz; -- Bernk-Neunk; -- Merz-Gehw; -wø·r.ən, Part. -wø·r.t, -wo·r.ən Trier-Stdt (aber vom Garn verwureln); -w:rən Prüm, Part. -w:rən, –ū:-; -we·r.ə, Part. -wo·r.ə Eup, Sol-Patschd; Garn, Haare verwor(r) machen Zell, Bernk, Koch, Kobl, May, — en Verwor brengen Kobl-Metternich. RA.: De is gepickt in de Here (Gehirn) un verwerrt in de Därm nicht gescheit Simm-Laub. — 2. Part. verwegen, ungezogen, wild; e verwore Gesit (Gesicht) Prüm. zer -wirren: tsərw:rə Part. 1. durcheinander; wat haste de Hore z.; wie ich kom, wor alles z. Prüm, Malm, Monsch, Schleid-Blankenh, Rheinb-Wald. — 2. dat es ene Z.ər unzufriedener, eigensinniger Mensch Malm.
PfWB ElsWB Wirres węrəs Wend-Güdesw Sg. t. m.: verächtl. ein Durcheinander.
wirrsch węr Goar, Simm-Mörz Adj.: et Gar es w. verknüllt; de W. ausenannermache, dies auch Siegen; er schwätzt w. irr Simm-Mörz.
Wirrschel wīərəl Kreuzn-Kirn; -ęr- Simm; -ęă SONeuw, Siegld Sg. t. n.: 1. die Gesamtheit gänzlich verworrener Fäden; wat hoste dann lo vor e W. gemach. — 2. Braunkohle, in der noch nicht alle Holzteile zu Kohle vermodert sind Altk.
Wirrschel-kopf m.: verächtl. 1. wirrer Haarschopf SONeuw. — 2. halsstarriger Mensch Neuw-Rodenb. Wirrschel-stroh Simm n.: Wirrstroh.
wirrschelig Altk Adj.: w.ə Kohle = Wirrschel 2.
wirrscheln -ir- Saarbr-Heusw schw.: etwas w., zerknüllen.
ver- wirrscheln: -ęr- dass. Goar.
Wirrech = Weihrauch (s. d.); wirrer = wider (s. d.); Wirrer s. Widder; wirrig s. wütig; Wirring = Weihrauch (s. d.).
PfWB ElsWB LothWB Wirsing das Wort ist Rhfrk, Mosfrk; n. davon Savojel; Rhfrk węriŋ, wă- [selten wi- Kreuzn-Strombg, Birk u. Wendel hier u. da, Simm u. Bernk u. Goar hier u. da; -īă- Birkf hier u. da; -a- OHosenb; -ø- Meis-Bärenb, Birkf-Mackenr, Simm-Dill Sargenr; SGoar węr-, NGoar wir-; Morshsn węrχiŋ, alt -liŋ]; Ottw węriŋ, sehr selten -i-; Saarbr wiriŋ [węr- Fischb Friedrichsth GrRosseln Ludw Sulzb]; Saarl wir-, węrĭŋ [wi(r)jiŋ Gresaub Lebach Leiding Pachten; węăj- Fremersd; węrjē, –žē Altforw Bedersd Berus Bous (u. -i-) Düren Fraulautern Griesborn Hülzw Ihn Lisd Schaffhsn; -i- Diefflen Dilling; węržēkabəs Fürw; węrjē Felsbg]; Merz węriŋ, nach dem Hochw zu -i- [węrjiŋ Büschf Stdt; -i- Nunk; -ar- Hilbring]; Saarbg węrəm, –žəm, –om, –žom [węrjəm Körrig Rommelfang Schoden; -jom Büschd; węrχøm Fellerich; waržum Manneb; węržoŋ Kirf; -žiŋ Nohn Taben; wirjiŋ Irsch]; Trier wīəržəm, –ă- –i-, wē(r)jəm, –ī(r)j- [-arž- Raling; wē(r)zum, –jum, wīr- Irsch Kenn Menning Minden; wøržəm Gilzem Stdt; węriŋ, –i- Hochw; węriŋ Beuren Schilling; węrχiŋ Muhl; wiržiχ Waldw]; Wittl wiržəm, –ī-, –ę-, –ē-, –jəm [węržum Arenr; -səm Dreis; -žən Bombogen; [Bd. 9, Sp. 579]
węrjiŋ Dodenbg Osann]; Bernk (Mos) wēržəm, –ī- [węrzəm Erden; wērjiŋ Neumag; węr- Lösnich; wir- Berglicht; wør- Wintrich]; Zell wīrziŋ, wir-, weăž-]; Koch węr-, wăr-, wīər-, węržiŋ, –jiŋ [wøžiŋ Hambuch; węžəliŋ Binning]; Kobl węr-, wīərziŋ, –iŋ, ebenso May [hier auch -jiŋ; wīə(r)zəm Mörz; węržəliŋ Kollig; -i- Bermel]; Daun wiržiŋ, –e- [-y- Katzwinkel; -ø- Nerdlen; wirjiŋ Darschd Mückeln; -ø- Boxbg; wiržin Heyroth; wirziŋ Meisbg Strohn; -y- Berling]; Bitb wiržiy, –e-, –īăr-, –jiŋ [wiržuŋ Usch; węržum, wr-, wīr- Erdorf Irrel Outschd Philippsh Seimerich Wolsf; -jum NWeis; -joŋ Idenh; wirzəm, –i-, –e- Beiling Herforst Messerich Pickliessem Röhl Scharfbillig; wīrjəm, –e- Meckel NStedem Preist Trimport; weržən Farschw; -ī- Dahlem; -žin Stahl; węržə Gondorf; wēărjən Hosten Speicher; wiržəmən Wiersd; wirzəm Bickend; -zuŋ Schleid; werziŋ Gindorf Kyllbg Orsf; -ī- Kyllbgw] Prüm wir-, wer-, węr-, wīăržiŋ [-jiŋ Mauel Mürlenb Stdt Weinsh; węržəm Kopp; węrjoŋ Gondenbrett; węrjə Schwirzh]; nach N. ins Rip hineinragend wirjiŋ Malm-Hinderhsn; -ziŋ Schönbg u. in Aden wir-, wer-, wīržiŋ [wīrjiŋ Arb Engel; vyriŋ Baar; wi(r)zin Rodder] bis Ahrw-NZissen Cassel mit wīrzeŋ; rrhn. in Neuw (nicht kurköln.) węr-, wer-, wiržiŋ, –iŋ [wēiŋ Hümmerich; werin Wienau; węjən Breitschd bei Waldbreitb]; Altk wir-, wer-, wīriŋ [w(r)iŋ, –eŋ Bachenbg Fluterschen Gebhardshain OIrsen; wyiŋ Steineb; -e- Horhsn Krunkel; -i- Dauersbg; węrin Katzwinkel]; Siegld wir-, wiər, wy(ə)riŋ [wø- Hilchenb]; das Wort geht dann nach NW hinein ins Schafoən-Geb. von Waldbr als wø(r)žiŋ Bladersb Denkling Dickhsn Eckenhg Nosb Odenspiel Stdt; -irž- Alzen Lindenpütz OElling; -yrž- Dreisel, u. wøžiŋ Sieg-Böding; -y- Schneppe, u. wøržeŋ Gummb-Grötzenbg; dann neben Savojen wørziŋ noch in Dinsl, Rees Sg. t. m.: 1. wie nhd., Sabauda. — 2. übertr. scherzh., verächtl. Kopf; ich schlahn der uf der W. Rhfrk, uMos, Westerw, Siegld. — Zs. W.kappes, –kopp, –mus, –planz (-kuhl Altk) [W.kopp Kopf mit wirrem Haar, ein Mensch mit solchem Haar Simm].
wirst wert = Fussspanne s. Friste.
PfWB ElsWB LothWB Wirt das Wort ist allg., u. zwar uNahe im O. węăt, im W. -ēă-, –īă-; NWend -īă-; SWend -i-, –e-, –ă-, –ę-; letzteres auch Ottw, Saarbr; sonst wīə(r)t, –ēə- [-- Trier-Stdt; in WSaarbg, WTrier, Bitb neben wērt auch wērtsman; Rip, Berg, SNfrk Dat. wī·ə.rt; Köln-Stdt wēt, Dat. wē:t; Klevld węrt], Pl. wie Sg., doch Saar -dən; Siegld -də; Rip, Berg, SNfrk wī· ə.rt m.: 1. wie nhd. RA.: Wer nüs (nichts) wiərd, de w. W. Eusk-Wicherich, Aach-Eschw. Ale W.ə, a. Söffer Siegld-Brauersd. We der W., esu der Gast, — esu scheck im Gott de Gäs Köln-Stdt. Esu bal as der W. selwer drenkt, höllt den Hond him den Zapen (Zapfen) WEif. Dat es de Wertschaft to de fif (5) Maste, wo de W. ehr voll es as de Gaste Rees; hei es et en de drei Quäs (Quaste), de W. es noch ihr voll wie de Gäs Kemp-Stdt. Dörch de klen Gläs'cher weren de W. ömmer decker Schleid-Glehn. Iərscht kallt (spricht) der Fremde (der Gast), dann der W. Gummb-Berghsn. [Bd. 9, Sp. 580]
Wenn de W. spaziere gehn, de Schutzleit vor de Dire stehn un de Naffke (Dirnen) spinne, dann is nicks ze gewinne Kreuzn. Hammer nicks, h. n., losse mer widder holle; hät der W. kän Kreid mih, schreift he met de Kolle! Neuw-Dierd. Weə der Luhn no der W. dreəgt, Frau en Kengk (Kind) op Strüh leəgt Aach-Stdt. Lever (besser) de Buch (Mage) verrenk (gesprengk), als dem W. jet geschenk Rip, Berg, MGladb, Trier-Stdt; l. en Oder gesprengt ... Koch-Karden; l. nen Därm em Lif verrenk, als dem W. ne Schluck geschenk Köln-Stdt, MGladb. De W. en et Bruət hon (halten) oft ins Wirtshaus laufen Kemp-Breyell. Morgen es et Sonndag, S. es et m., de W. well net borgen; borgt he net, dann sorgt he net, dann bruke wer och de scheale W. ja net! Kemp-Brüggen. Dat is käner, der mit alle W. en der Freindschaft is er ist jedem W. Geld schuldig Saarbg. De mäht de Rechsunder (ohne) W. Köln-Stdt. — Welcher W. kennt käne Feierowend? der Landwirt Daun-Strotzbüsch. — 2.a. Anrede an den Hofbesitzer, Hospes Rees. — b. verächtl. plumper Mensch Simm-Riegenr. — c. wīərdχən weisse Bachstelze Bernk-Wintrich.
Wirt- in der Zs. wīərts-junge, –leute, –mädchen, –stube, –tisch verstehen sich von selbst; dazu: Wirt-abtritt n.: -abort. RA.: De riecht grad als wie e W. Trier-Kenn. Wirt-frau Allg. f.: Wirtin (dies Wort fehlt). RA.: De W. sall lachen, de Bettstalen krachen aus dem Lied der Musterungsburschen Gummb. PfWB ElsWB LothWB Wirt-haus (s. S.) Allg. [wiərdəs Prüm-Feuerschd] n.: wie nhd. RA.: Wo e W. steht, brauch ka Backes ze stehn Hunsr. Neu Kirchen un neu W.hüser stonn nie ledig Köln-Stdt. Of der Hangard stäht e W., o guckt en alt Fra eraus, die häscht Kätt, se hat en Lappschness on e Hänkmaul on e Nas, wie e Klarnett! Ottw. Wo en Kirch werd gebaut, do setz der Düvel e W. Köln, Rip. Wen op Gott vertraut, sin Feld got gebaut un fruhch opsteht, lat schlopen geht, dat W. mid (meidet), hät genne Not un ümmer sin däglich Brot Dinsl-Gahlen. He süht us wie ne Dude, de us dem W. küt ist bleich, mit unsicherem Gang Köln-Stdt. We et Geld all en et W. dreht, wöl döcks (oft), dat e jet ze eisse hätt Monsch. Du bös och em W. dehem; ken Brut em Hus, k. Hemb am Arsch on alle Dag em W.; he dreht all seng Groschen en et W., — lig der ganze Dag em W., — hät et W. gepach (udgl.) Rip, Allg. Em W. süht mer in alle Dag, ävver in der Kirch zo Levve nit Köln-Stdt. Möt Frau on Weiter (Kindern) Nöt tu knacke es bester als en et W. de Leəge (Ledigen) voll make Kref. Mer gaht besser en e W. als en e W.heis'che das Beste ist gut May-Hatzenport, Sieg-ODollend. De ka langs ke W. gohn Rip, Allg. We durch well kumme, muss lans de W.hüser gonn wie l. en döre (dornene) Heck, söns es he vür dem Verdēns dohem Bergh. Der Fink ruft: Grietche, Gr. (Jüppche), wellst de met nom W. gohn, ander Wiver sen at (schon) do?! Rip. W.lächer, Wonnstuəfskrächer Monsch-Rohren.