| PfWB ElsWB LothWB Wirt das Wort ist allg., u. zwar uNahe im O. węăt, im W. -ēă-, –īă-; NWend -īă-; SWend -i-, –e-, –ă-, –ę-; letzteres auch Ottw, Saarbr; sonst wīə(r)t, –ēə- [-- Trier-Stdt; in WSaarbg, WTrier, Bitb neben wērt auch wērtsman; Rip, Berg, SNfrk Dat. wī·ə.rt; Köln-Stdt wēt, Dat. wē:t; Klevld węrt], Pl. wie Sg., doch Saar -dən; Siegld -də; Rip, Berg, SNfrk wī· ə.rt m.: 1. wie nhd. RA.: Wer nüs (nichts) wiərd, de w. W. Eusk-Wicherich, Aach-Eschw. Ale W.ə, a. Söffer Siegld-Brauersd. We der W., esu der Gast, — esu scheck im Gott de Gäs Köln-Stdt. Esu bal as der W. selwer drenkt, höllt den Hond him den Zapen (Zapfen) WEif. Dat es de Wertschaft to de fif (5) Maste, wo de W. ehr voll es as de Gaste Rees; hei es et en de drei Quäs (Quaste), de W. es noch ihr voll wie de Gäs Kemp-Stdt. Dörch de klen Gläs'cher weren de W. ömmer decker Schleid-Glehn. Iərscht kallt (spricht) der Fremde (der Gast), dann der W. Gummb-Berghsn. [Bd. 9, Sp. 580]
Wenn de W. spaziere gehn, de Schutzleit vor de Dire stehn un de Naffke (Dirnen) spinne, dann is nicks ze gewinne Kreuzn. Hammer nicks, h. n., losse mer widder holle; hät der W. kän Kreid mih, schreift he met de Kolle! Neuw-Dierd. Weə der Luhn no der W. dreəgt, Frau en Kengk (Kind) op Strüh leəgt Aach-Stdt. Lever (besser) de Buch (Mage) verrenk (gesprengk), als dem W. jet geschenk Rip, Berg, MGladb, Trier-Stdt; l. en Oder gesprengt ... Koch-Karden; l. nen Därm em Lif verrenk, als dem W. ne Schluck geschenk Köln-Stdt, MGladb. De W. en et Bruət hon (halten) oft ins Wirtshaus laufen Kemp-Breyell. Morgen es et Sonndag, S. es et m., de W. well net borgen; borgt he net, dann sorgt he net, dann bruke wer och de scheale W. ja net! Kemp-Brüggen. Dat is käner, der mit alle W. en der Freindschaft is er ist jedem W. Geld schuldig Saarbg. De mäht de Rechsunder (ohne) W. Köln-Stdt. — Welcher W. kennt käne Feierowend? der Landwirt Daun-Strotzbüsch. — 2.a. Anrede an den Hofbesitzer, Hospes Rees. — b. verächtl. plumper Mensch Simm-Riegenr. — c. wīərdχən weisse Bachstelze Bernk-Wintrich. Wirt- in der Zs. wīərts-junge, –leute, –mädchen, –stube, –tisch verstehen sich von selbst; dazu: Wirt-abtritt n.: -abort. RA.: De riecht grad als wie e W. Trier-Kenn. Wirt-frau Allg. f.: Wirtin (dies Wort fehlt). RA.: De W. sall lachen, de Bettstalen krachen aus dem Lied der Musterungsburschen Gummb. PfWB ElsWB LothWB Wirt-haus (s. S.) Allg. [wiərdəs Prüm-Feuerschd] n.: wie nhd. RA.: Wo e W. steht, brauch ka Backes ze stehn Hunsr. Neu Kirchen un neu W.hüser stonn nie ledig Köln-Stdt. Of der Hangard stäht e W., o guckt en alt Fra eraus, die häscht Kätt, se hat en Lappschness on e Hänkmaul on e Nas, wie e Klarnett! Ottw. Wo en Kirch werd gebaut, do setz der Düvel e W. Köln, Rip. Wen op Gott vertraut, sin Feld got gebaut un fruhch opsteht, lat schlopen geht, dat W. mid (meidet), hät genne Not un ümmer sin däglich Brot Dinsl-Gahlen. He süht us wie ne Dude, de us dem W. küt ist bleich, mit unsicherem Gang Köln-Stdt. We et Geld all en et W. dreht, wöl döcks (oft), dat e jet ze eisse hätt Monsch. Du bös och em W. dehem; ken Brut em Hus, k. Hemb am Arsch on alle Dag em W.; he dreht all seng Groschen en et W., — lig der ganze Dag em W., — hät et W. gepach (udgl.) Rip, Allg. Em W. süht mer in alle Dag, ävver in der Kirch zo Levve nit Köln-Stdt. Möt Frau on Weiter (Kindern) Nöt tu knacke es bester als en et W. de Leəge (Ledigen) voll make Kref. Mer gaht besser en e W. als en e W.heis'che das Beste ist gut May-Hatzenport, Sieg-ODollend. De ka langs ke W. gohn Rip, Allg. We durch well kumme, muss lans de W.hüser gonn wie l. en döre (dornene) Heck, söns es he vür dem Verdēns dohem Bergh. Der Fink ruft: Grietche, Gr. (Jüppche), wellst de met nom W. gohn, ander Wiver sen at (schon) do?! Rip. W.lächer, Wonnstuəfskrächer Monsch-Rohren. wirt-lich wīətəliχ Prüm-Mürlenb 1860 Adj.: werktätig, haushälterisch; die sorgende Hausfrau höft alles w. op, — hält alles w. en der Reih; der Faulpelz däht ken w. Dot (Tat). Wirt-kammer -ā- Rees f.: Schankzimmer. Wirt-mann -mān WSaarbg, [Bd. 9, Sp. 581]
WTrier, Bitb m.: Wirt. RA.: En neien, n. W., kuckt de Strauss hannen eraus! zu dem Jungen, dessen Hemd aus der zerrissenen Hose hängt Trier-Schleidw. Wirt-neid Bitb m.: im Spr.: An dem Bollendorfer W., do dalen (teilen) de Mechelsen de Streit; se lockeln de Lett (Leute) vun der Trap a v. der Burg; dovu get de ä fett on den annern bleift gurig (mager). PfWB ElsWB LothWB Wirt-schaft wīərtaf, –əf, węrtap (s. S.) Allg. f.: 1. Schankwirtschaft; Gas(t)-, Schankw.; de W. kreien die Konzession zur Führung einer W. erhalten; W. hon sie betreiben; hei, W. ruft der Gast, wenn nicht sofort jemand zur Bedienung kommt; in früherer Zeit hatten die Dorfwirtschaften keine Schilder über der Tür, sondern einen Ilexstrauch, der mit dem Stiel in einem Loch in der Mauer steckte; hei strekt user Herrgott den Armen eraus, do darf mer net langst gohn! Mosfrk, Allg.; deshalb den hot W. einen Hemdzipfel aus der Hose heraushängen Mosfrk. En W. es et leiste Ageriət (Angerichte) der in seinem Handwerk wirtschaftl. zurückgegangene versucht es zuletzt mit der Einrichtung einer W. Aach-Stdt. De hät de W. geroche ist bezecht Dür-Bergst, — h. W. gelese Dür-Derichsw, Aach-Stdt, Mörs-Veen. Wör mer em Himmel on hätt en W.! Stossseufzer Wermelsk. Ech spö dech en et Gesech, dats de W. afange kanns! Geilk-Randerath. En schüən Frau en de W. treck de Gäs an Schleid-Glehn. — Gebotz W.schaftsbatschel –erzählungen Zell-Trarb. — 2. Betrieb jeder Art, bes. Ackerw. nach dem Nhd. u. ein schlechter Betrieb, ein Durcheinander; wat es dat hi för en W., — en Sauw.; en dem Hus es ken örndleche W.; da's en verdammte W. unangenehme Verhältnisse, — en schön W.; en polsche W. Berg, Allg.; W. mache ein Durcheinander machen Wend, Saarbr; besondere Umstände; do mache se doch en W. met dem Bu Rhfrk. RA.: Wo Knech on Mäd regiere, do es en schlechte W. Köln-Berzd. Schl. W. dabenne, sat der Bandworm, do word he afgedrevve Köln-Stdt, Wesel. Sechs mol s. es sechsundreissig, es der Mann och noch su fleissig un de Frau lidderlich, geiht de W. hinger (hinter) sich Köln, Verbr. PfWB wirt-schaften -aftən Rhfrk, Rip, Berg schw.: einen Betrieb leiten; got (schlech) w.; he hät sich an der Dür erusgewirtschaf; op der Hōf w. Ersparnisse machen; an enem (eröm) w. ihn bearbeiten, ihn päppeln; seng Vermöge verw. Rip, Allg. be-wirten -wērdə Hunsr; -ø- Trier-Stdt schw.: einen b., nach dem Nhd.
Wirtsche vereinz. Mosfrk wīərt, Pl. -tə(n) in Daun-Michelb, Altk-Herdorf f.: breite Schmarre, Striemen; Mund mit breiten, wulstigen Lippen. Wirvel s. Wirbel; Wirwel s. ebd.
Wirz wīə(r)ts (s. Würze) in den Weinbaugeb. der uMos, Neuw, Ahr, Siebengeb, dazu Sieg-Fussh, Erk Sg. t. m.: 1. die im Bottich stehenden, eingestampften Trauben mit den Rappen, die auf die Kelter kommen Allg. in den Weinbaugeb. [urkdl. appelati vulgo Wyrz Bo 1351; 2 Ohm wirtz Köln 1348; an wirtzen in demselbigen Weingarten gewachsen uMos 1526]. — 2.a. Birnensaft bei der Krautstocherei Sieg-Fussh. — b. Bierwürze Erk-Stdt. [Bd. 9, Sp. 582]
Wirz-birnen wērtsbīrən Wittl-Dörb Pl.: saftreiche B.sorte. Wirz-wisch m.: 1. węăts- Artemisia vulg., echter Beifuss uNahe. — 2. wīərts- gesegneter Krautwisch Saarbr. ab-wirzen Ahr schw.: den Wirz von der Maische abziehen. Wis I -ī:s = Weise (s. d.); Wis II -i- = Rufn. Luise (s. d.); Wis III -i-, –ī- = Alois, Alwis (s. d.); Wis IV -i- s. Wiese; Wis V -ī:- = Wiesel (s. d.); wis I -ī:- s. weise.
wis II wis Lautw.: 1. Lockr. an die Katze Monsch. — 2. Aufforderung an das Kind zu harnen; wis, wis u. ws, ws! Rip. — 3. wiswis Ruf beim Ecklaufen Bergh-Kerpen. — 4. in der Alliteration: Wise, wise, Wittche geng en der Lade, woll för zwei Fenneg Zocker han; f. 2 F. Z. krig et net; wise, wise, Wittche ärgert sich, dat et ken rut Backe krit Eusk-Eschw. | |