Wörterbuchnetz
Rheinisches Wörterbuch 
 
Rübe bis Rübenfeld (Bd. 7, Sp. 548 bis 554)
 
  NRhWB  PfWB  ElsWB  LothWB Rübe das Wort ist allg., u. zwar Rhfrk rīp, –ēi-, Pl. rīwə [rībə Kreuzn-Braunw Laubenh Simmern uDhaun], Demin. rībχə; an der mosfrk. Saar in Saarl, SMerz, weiterhin über den Hochw bis Trier-Stdt rī:f, –ēi-, –e·i.-, Pl. -wən, Demin. -fχən; weiterhin in Merz, Saarbg ri:p, –ē:-, –e·i.- Pl. -bən, Demin. -bχən [Saarbg-Manneb Nohn rep]; weiterhin lrhn. im Mosfrk rē:p, –ī:- (in Bernk in einem geschlossenen Geb. -e·i.-) [Bitb-Kyllbgw -rep, Prüm-Roth Schlausenb Steffeln -ø-; ebenso mit Kürze -e-, –ø- in Daun-Bernd Boxbg Demerath Katzwinkel Lissing Neichen Nerdlen OBetting Stdt (sonst rē:p), desgl. vielfach rep, –ø- in May u. -ø-, –y- fast allg. in Aden; -e- Koch-Laub; an der uMos, wo rē:p, Pl. -bə herrscht, in OZell, Koch-Pommern, Kobl-Arzh Bend Kaltenengers Mülh

[Bd. 7, Sp. 549]
Rhens SSebastian Winning rē:f, Pl. -wə]; Neuw rē:f [kurköln. r:p]; Altk rē:f, –:-, Pl. -wə; Siegld rw, –ē-, Pl. -wə; Berg rȳf (-wə), --, –øy- [um Gummb-Derschlag Drabenderhöhe Gimborn Harschd Müllenb Pernze -p, wie auch in Wermelsk, Sol], Pl. -wən [-bən]; Rip r:p [in Malm, Monsch, Eup-Ld (Stdt rø·y.f, –p), Aach, Jül, Geilk u. in Eusk-GrVernich, Rheinb-Rupperath (-y-) røp], Pl. im Süd. -pə, sonst -bə; SNfrk r:p [in Kemp, Kref, Heinsb-Millen -ø·y.-, –·y.-], Pl. -bə; Geld, Mörs rȳ(:)p, Pl. -bən; Klevld rȳf, Pl. -wə(n), Demin. -pχə(n), –kə (im SNfrk røpkə), -fkə f.: 1. Knollengewächse als Viehfutter u. als Nahrung des Menschen. a. Futterrübe, brassica rapa (im Bergland vielfach nicht angebaut, hier bezeichnet dann R. die Runkelrübe; (s. Wk. IV 8); in dem Geb. von 1 b, c, wo gele u. rore R. gilt, bezeichnet man sie mit weisse R., wenn eine Verwechselung möglich ist [steckige R. Heinsb-Waldenr]; man unterscheidet, je nach der Säzeit die Broch-r. (Brach-), Mair. (Mistr. MülhRh-Heiligenhs), die Ende Mai gesät u. bis zum Herbst im Felde bleibt, in Mieten aufbewahrt für den Winter, die Stoppelr., die Ende Juli gesät u. roh mit den Blättern verfüttert wird u. im Felde bis zum Frühjahr stehen bleibt (s. auch Herbstr.), späre R.ə gegenüber der Gehannsr. Trier-Braunshsn; Ferkesr. Sol-Bürrig; Peərdsr. Aach-Vaelserquartier [in Heinsb, Erk wird die Stoppelr. auch Krut u. Krutröb u. Stoppelkrut genannt, die Mair. Broəkr.; im LRip Grönt (Grünes), Stoppelgr. gegenüber Brochgr., ebenso Stoppelgrün in Geld u. Klev, Dinsl; in MGladb, Erk, Kemp Kamp, Kampröb, Stoppelk. gegenüber Broekk.; s. auch Stoppelzeug, — böhmischen, Rübzeug, Knolle, Knollengrün]; werden diese R. in frischem Zustand zur menschlichen Nahrung gekocht, so nennt man sie sisse (süsse) R.ə; eingemachte R., in fingerlange Streifen geschnitten, sind sauere R.ə (statt der R., die nur wenig gezogen werden, verwendet man zu den s. R. auch Erdkohlrabi] Hunsr. — Bauernregeln. De R. es ene Geck, se wiəss (wächst) lever em Melm (Stöpp, Mog) als em Dreck (in der Nässe) Rip, Sol, Selfk, — de wäss esu got em Stöpp wie em Dreck Eusk. Wer wellt R.ən hollen, sie (säe) se an (in) de Schollen bearbeite das Feld nicht zu sehr durch Eggen Trier-Clüsserath. Je dicker Klüt (Schollen), desto dickere R.ən Mörs. Klüt wie Bröjer (Brote) gewen R.ən wie Höjer (Häupter) Geld-Nieukerk. En Repejohr, dat muss nass sen Koch-Müllenb. Wenn mer de R.ən sät, dorfen net zwei Lichter (Sonne u. Mond) am Himmel stohn Sol-Höhschd. Zent Jokob un Z. Ann (Säzeit) geəve R.ə wie en Kann Aach, Geilk. Fir Jakobsdag R.ən, no J. Reibcher Saarbg, Merz. Op Zent Margroth es de beste Röbbesoot Geilk, Jül. Wer R.ən mag, wer R.ən m., der sät die no Kilionsdag Gummb (s. weiter bei Kilian). Op Lorent mossen de R.ə gesät sen; die fröhter g. weərde, gevve R.ən, de späderen Röpcher Sieg-Scheiderhöhe. Wenn de Koək (Koch) sech öm Zint Petersche (Dorf

[Bd. 7, Sp. 550]
SPeter) Kermes sott (satt) R.ə konn eəten, do (dann) geəven er et noch genug Kemp. Wenn öm (man) öm Zi Vituər (Viktor) e Koəke (Portion) R.ə kann hoəle, dann geəven et noch genug Kemp. Wenn öm Zint Michiel de R.ə so deck send wie ene Wiərl (Spinnwirtel), dann können et noch R.ə geəve Kemp. Wenn te Mörscher (Mörs) Kermes (Anfang September) dat Blatt von der R. en Schopsuhr (Schafohr) grot es, dann kann et noch (dicke) R.ən gewen Mörs. Öm Allerhelligen send de R.ən rip (reif), zi Mäərten es der Plöckestit (Pflückzeit); wenn et dann noch nit passt, öm sint Andrees send se fas (fest) SNfrk, Geld. Allerhellegeröpe goht hem, söss verkale (erfrieren) öch de Ben! Sieg, Bo. R.ən no Krestdag, Äppel no Ustern on Mädercher no dreissig Johren hon de beste Geschmack bloren (verloren) Wittl-Binsf, Allg. Wenn et Kreskend es gebore, hant R.ə on Murre der Schmack verlore Rip, Nfrk. Ein fruchtbares R.jahr, ein ungünstiges Erntejahr (weil zu viel Regen) Bitb-Mettend. Sein de weisse R.ə wie Batze (haben sie vier Blätter), soll mer se kratze (aufhacken) Saarbr-Güding. Wenn de Bure em Hers (Herbst) R.ə esse, han se kene Dokter mih nüdig Grevbr-Capellen. — RA.: Äppel wie R.ə ohne Saft Schleid. De hät ene Kopp wie en (boll ‘hohle’) R. er ist vergesslich Rip, SNfrk, — en Gesicht wie ausgeheligt R. verschrumpelt Bernk-Dhron. Su näck (nackt) wie en R. MGladb. Fos wie en R. innerlich nicht kernig; sou ferm wie en dei (mürbe) R. kränklich Trier-Schleidw. Esu schmal (dönn, mager) wie en R. Sieg, Sol, Wermelsk. So dumm wie e belzig (holzig) R. Kreuzn-Weinsh; de hät e Herz bie en pelzig R. Kobl-Bend. En as erkalt wie en R. der leicht friert Trier-Mehring. Er süht us wie en beseikte (bepisste) R. so elend Sol-Steinbüchel. Der Appel schmack wie en R. Rip, Allg. Her fel (fiel) zesamme (in Ohnmacht) wie en R. Sieg; en as zesumegebroch wie en R. Trier-Mehring. Eich fohren zesame we en R. erschrecke Trier-Thomm. Et leit alles durchenaner wie Kraut (Kappes) un R.ən, — wie R.ən on Mus Allg. einschl. Kemp, Kref, Mörs, Ruhr. Wie der Vadder, so de Biewen (Buben), wie der Acker, so de R.ən Bernk. En Kohlraf un en R., en Miller un Deif (Dieb), en Hirt un en Schenner (Schinder), dat sen Geschweschterkenner Saarl-Niedaltorf. Was macht der da? scherzh. Antw.: He het sech jet op et Drü (Trockene) geschleft (geschleift); hengen (hinten) eröm ston R.ən! Gummb-Nümbrecht. De löt (lässt) Gott ene gode Mann sen on R.ə got Mos (Gemös) von einem, der alles an sich herankommen lässt u. sich nicht so leicht aufregt Köln, Grevbr, SNfrk, Geld, Mörs, Klevld, Berg, — un fritt met MülhRuhr. Heə lett alles R. Beəre (Birne) siə ist verdrossen, schwerfällig, lässt alles gehen, wie es geht Aach-Stdt. Weiss R.ə on Hammelfleisch es sisser (süsser) als dat Himmelreich, hot der Paff gesat, Birkf. Wer solle wahl sorge, dat de R.ə gar weərde wollen gut miteinander auskommen MGladb. In dem sei Ohre (of dem sei Hals) kann

[Bd. 7, Sp. 551]
mer R.ə säe so schmutzig sind diese Rhfrk. De dummst Bauer hot die dickste R.ə Simm. Der es ze domm, fer R.ə ze roppe, un wenn mer em et Kraut (de Grotze, Gelöfe ‘Geläube’) en de Hand (Hänn) get Rhfrk, Koch, Kobl, May, Aden, Neuw. De deckste R. plöck mer et iərsch (zuerst) das Beste holt man zuerst Sieg-ODollend. E hät decke R.ə die Fersen schauen durch den zerrissenen Strumpf Schleid-Heimb. Der Honger macht goale (bittere) R.ən söss (süss) Altk-NFischb. Dem wer ich schonn de R.ə scheppen (schöpfen) ihm den Standpunkt klar machen Zell-Trarb. Fress de Koh de R.ən gern, get se Botter fer de Herrn Altk-NFischb. R.ən on Fesch konn öm (man) sovell eəten, as der es (als deren vorhanden sind) Geld-Leuth. Dat es ene Kerl wie os Mattes, de froət (frass) R.ə on schiət (schiss) Kappes MGladb, Erk. Ess dichtig R.ən, da lehrsch de peifen! Bernk. Dem verkäuf mer kein R.ə för Zitrone er lässt sich nicht hinters Licht führen Köln-Stdt. Durch de R.ə gohn sich aus dem Staube machen Bitb-Wiersd. De Küh laupen dech dur de R.ən zu dem, der vorn die Hose offen stehn hat; du hast den Schaden davon Mörs. De geht an (in) de R.ən er siecht dahin u. ist dem Tode verfallen; dat g. an de R.ən nimmt ein schlechtes Ende Bitb, Prüm, Elbf. Do hät ennen et Sauställke ope stohn on de Köh lope du de R.ə er hat den Hosenlatz offen Heinsb. De hät en schün Stemm, für än de R.ə ze kruggen (krauten) er singt schlecht Neuw-Asb. Einer, der sich dumm anstellt, scheckt mer en de R.ən Altk-NFischb. Nu schlag Gott der Düvel dut en besiət (besät) de Höll met R.ə! Bergh. Kengk (Kind), wat stenkst du no R.ən! du bist ein Bauer Sol; wat stink der Bur no R.ə! jedem merkt man seine Herkunft an Köln. Dat rücht no R.ə ist sehr teuer Siegld, OAltk. — Im Kinderld. R.ə, R.ə (Sauerkraut un R.ə), die hon meich verdriewe; hätt mei Mudder Fleisch gekocht, wär eich bei er gebliewe! Rhfrk. R.ə on Morre hant meich verdrevve; hätt mi Motter Speck gekouch, wör eich bei ihr blevve! Dür-Gürzenich. 1—7, de Modder schaft (schabt) de R.ə, der Vadder raucht Tabak, ichs, achs, ab! Abzählr. Bernk-Fronhf, — en alde Fra kocht R.ə, en a. Fr. k. Speck, ich un du, mer sein weck! Saarbr-Sulzb (Verbr. mit Var.). Onge (unten) em Dörp on ovve em D., do wore zwei Wiver am weische; en Frau hott R.ə gekouch on wor dat Fett vergeisse Dür-Girbelsr. Schmitze Mäd (Magd) hatt R.ə gekoch; se geng emol of de Danz; de Orsch geng at jick, j., jack, de R.ə kome ganz May-OMendig. Die von Neuw-Dattenbg beiern mit ihren Glocken: Weg met dem Gebrötsch (Gebrate), R.ən op de Desch! Neckspr. auf Grevbr-Kapellen: Kapeller Dotz hät R.ə gekotz, hät opgeleck, hät got geschmeck! Wenn du wess (weisst), we du dehs (tust), wenns du R.ə steəhle gehs on de Weəg net wahl en wess, dann kicks de ens hei, dann k. de ens do; dann geht et: plöck, pl., pl.! MGladb, Grevbr. — Rätsel. Onge (unten) wie en Muhr (Möhre), medde wie en Ei, oəve wie ene Strussemai (Grün wie ein Strauss)

[Bd. 7, Sp. 552]
Heinsb. — Volksgl. Der Mann im Monde is der Mann, der R.ən gestuhl hot Kreuzn-Dörreb, u. trägt nun eine Bürde R. Rheinb-Queckenbg. Eine R. mit weissen (gelben) Blättern auf dem Feld kündet baldigen Sterbefall in der Familie des Besitzers an Allg. — b. gel (gelbe) R. Möhre, daucus carota Verbr. nach Wk. V 25 im Rhfrk, Saarl. Beim Möhrchenschaben (äm e Ribche schawe) zum Verspotten fahren die Kinder mit einem Zeigefinger über den andern u. sagen: ätsch (äks, äksch, iks, häks) schawe Ribche (gel R. seltener, awwerribche, abber-; s. Var. bei schaben) Allg. im Geb. Ätsch, (b)abberibche, morge krieschte en Bibche, iwwer morge kr. en Mädche, das häscht (heisst) Drumbettche! Kreuzn. — c. rore R., meist Zs. Rotr., eine Abart der beta vulg. Verbr. nach Wk. IV 8 Rhfrk, Westerw. — d. Mairöbchen Essr., im Garten wachsend, im Mai reifend Rip, Nfrk. — e. Stielr., deren Blätter abgestreift werden u. die mit den Rippen zerschnitten u. gekocht werden, sie werden auch eingemacht, meist Stillmos [Stellr. Aach-Höngen]; St., aber auch Röbe sträufen (trāfə Sieg-Roleber) Rip, Nfrk, — f. die Zuckerr. nach dem Nhd., auch einfach R., wenn keine Verwechselung möglich ist; mdl. sind die Benennungen nach der Runkelrübe, Zuckerknolle, -knorre Verbr. im Flachland, im Geb. des Zuckerrübenbaues. — g. wo heute keine Stoppelrüben mehr gebaut werden, benennt man die statt dessen angebauten Runkelrüben mit R. s. Wk. IV 24. — h. en rosege (rasende) R. Zaunrübe bryonia dioica May, Neuw-Dattenbg; s. auch Ras-rübe. — 2. übertr. a. sachl. α. verächtl. saftlose Birne Allg. — β. Schwanzknochen bei Pferd u. Rind Saarbg, Trier, Wittl, Bernk, Bitb, Prüm, Schleid, Aden, MüEif, Siegld, Sol; et Perd streckt de R. eweg; de Koh as ze deck an (in) der R. ein Schönheitsfehler Bitb, Allg. — γ. scherzh., verächtl. αα. Nase, bes. dicke N.; der hät en decke (grusse) R.; ech han der än op de R.! Kobl, May, Neuw, Rip, Düss. — ββ. Kopf; wat häs du dech de R. kahl geschore; en paar für de R. krige; enem de R. enhaue, — fege Rip, Neuss, Grevbr, MGladb, Kref, Mörs, Düss. — γγ. Taschenuhr Kreuzn-Langenlonsh, Berg, Rip. — b. persönl. verächtl. α. en versoəpe R. Trunkenbold Erk-Örath. — β. pockege R. Mensch mit Blatternarben Neuss-Dormagen. — γ. en dürgeschotene (durchgeschossene) R. hagerer Mensch Mörs-Veenδ. gelonge R. Witzemacher MGladb-Rheind. — ε. en ful R. kränkelnder Mensch Bergh-Elsd. — ζ. en aul R. Schindmähre, alte Kuh Berg, Sieg-Fussh. — η. Miesemer Röbbe Neckn. derer von May-Miesenh (wegen ihrer Kropfhälse).

Rüb-dingen røpdę·ŋ.ə Aach-Breinig n.: Stoppelrübe. Rüb-kraut røpkrūt (s. S.) Aach-Dorff Büsb, MGladb-Geneiken Mülfort, Neuss-Delhv, Erk-Elmpt, Kemp-Amern SAnton, Mörs verbr., Sieg-Winterschd, MülhRh-Overath, Düss-Heerdt Mündelh, Ess-Frintrop Werden n.: Stoppelrübe. Rüb-kuchen r:pkō:xə (s. S.) Rip, Nfrk m.: Presskuchen aus den Pressrückständen des Raps bei

[Bd. 7, Sp. 553]
der Rübölgewinnung, Kraftfutter für das Vieh. — Et Ryfkuckenatt die Saufe daraus Klev-Donsbrüggen. PfWB Rüb-öl r:bǫ·l.iχ (s. S.) Mosfrk, Rip, Nfrk m.: aus Raps gewonnenes Öl. — Zs. R.ollegsfläsch, –kann, –lamp-, –mänt, –pädd (-lampe). Rüb-saat -·ə.- Heinsb-Birgelen Waldenr, Geld-Aldekerk m.: Raps. PfWB  ElsWB Rüb-samen r:p-z:m(ən) (s. S.) Allg. mit Ausn, des Geb., wo Raps herrscht m.: 1. Raps. RA.: Wenn de Sonn schingk (scheint) on et rent (regnet), dann sät der Düvel R. Sieg-Fussh. Weiwerrot (-rat) on R. geroden selde got Neuw-Dierd. No schlag doch (Gott) de Deuvel dut on sän (säe) de Höll met R.! Sieg-Braschoss, Neuw-Unkel. Da wiər (wäre) ech jo schlechter wie R. antwortet man scherzh. auf die Frage: ‘kommst du zurück?’ Malm-Aldring. In sei Ohre (of seinem Kopp) kennt mer R. säe so schmutzig sind sie Rhfrk, Allg; R., in dem sei O. gen en drei Da of Ottw. — 2. welche R. Hederich Aach. — RA.: Wenn de Fraulück (-leute) am R. am krugge (krauten) sin, dann kammer se got frogen (fragen), dann sagen sie nicht ‘nein’ auf einen Heiratsantrag MülhRh-BGladb.  NRhWB Rüb-stiel -til u. -tilχər (s. S.) Rip, Berg m. (n.): Gemüse aus den Stielen der Gartenrübe; auch eingemacht, wobei die Nachbarsfrauen gemeinsam die Blätter von den Stielen abstreifen u. die Stiele zerschneiden; man nennt diesen nachbarlichen Abend Sträuf-, Strippovend, Host-, Foch-. RA.: Gott seənt (segnet) dich de R.! bei einem Verweis Aach. Rüb-zeug r:ptsyχ Sieg-Sieglar, MülhRh-BGladb Holweide Katterb, Sol-Steinbüchel, Mettm; r:bəntȳχ Mettm-Haan n.: Stoppelrüben mit dem Kraut.

Rüben-arsch m.: mit R. werden die Dörfer geneckt, deren Kirmes in die Zeit der R.ernte fällt, z. B. Neuw-Dattenbg, May-Miesenh. Rüben-back -a-, –ǫ- SNfrk m.: Trog, in dem die Futterrüben zerstossen werden. PfWB Rüben-bauern Pl.: Neckn. derer von Simm-Frankw. Rüben-binnes May-Einig m.: scherzh. der Vollmond, der Mann im M. Rüben-birne -pr Geld-Aldekerk f.: grosse, wenig saftige B.sorte. Rüben-biss -e- Sieg-Rhönd m.: in der RA.: Enen R. git drei Dress (Scheisse) R.gericht fördert den Stuhlgang. Rüben-bitze OBerg m.: Feld, mit Stoppelrüben bestellt. Rüben-bläch -blk Lennep n.: 1. dass. — 2. übertr. verächtl. de hät en R. op der Mauen (Ärmel) Schmutzstelle, weil der Besitzer den Ärmel zum Abwischen des Nasenrotzes benutzt.  PfWB Rüben-blatt (s. S.) n.: wie nhd. RA.: Jed R. mer em Botter schmacht (schmeckt) Trier-Conz. Rüben-brache -brxə Wippf-Biesf, Monsch-Rötgen f.: Feld, mit Brachrüben bestellt. Rüben-butter (s. S.) Allg. f., m.: B., gewonnen bei R.fütterung. Rüben-deckel Goar-Basselschd m.: Blätterschopf der Rübe, bei der Ernte abgeschnitten. Rüben-dieb Goar-NSpay, Zell-Starkenbg (veralt.) m.: der Mann im Monde, scherzh. der Vollmond. rüben-dumm  MülhRh-BGladb Adj.: sehr d. Rüben-düppen (s. S.) n.: 1. Martinslampe Ahrw-Königsfeld2. im Rätsel vom Hahn: Et kom ene Mann vam R. hatt ene Rock von dusent Stöcker un ene leder Bart

[Bd. 7, Sp. 554]
Schleid-Udenbreth. Mattes, Kappes, R.! Neckr. auf den Namen Matthias Zell-Sohren. Rüben-fecks Kemp-Süchteln m.: verächtl. der Bauer. PfWB Rüben-feld (s. S.) Allg. n.: wie nhd. RA.: R.ər mache sich die Nase am Ärmel abwischen u. so eine Schmutzkruste erzeugen Neuw-Erpel. Der hat e R. op der Mau Sieg-Hennef.