Wörterbuchnetz
Rheinisches Wörterbuch 
 
petzen II bis Pfaffenbirne (Bd. 6, Sp. 641 bis 647)
 
 petzen II gegenüber dem verbr. pitən beschränkt sich pętsə(n) [in Saarbr daneben -ē-] auf die MA. der Nahe, der Saar, ausserdem im Hunsr in Simm-Wahlb (u. -t-), Bernk-Allenb u. in Goar, an der uMos von Koch-Treis an [-- Kobl-Winning]; dazu am WRande von Bitb, Prüm bis Malm-Grüffl (-ē-) -øts- u. in OAltk, Waldbr, Siegld -i-, –e- (seltener -ę-),

[Bd. 6, Sp. 642]
Bildungen, die auf pitzen zurückgehen; s. pitzen III schw.: 1. etwas (einen) p., mit den Fingernägeln kneifen, überhaupt zwicken, krampfhaft zusammendrücken; er hot mich gepetzt; lu (sieh) emol, wie der mich g. hot, de ganz Arm es blo on schwarz; sich de Finger p.; de Arschbacke sammep. RA.: Ich han dich net gepetzt! sagt man zu einem, der sich um etwas kümmert, das ihn nichts angeht Ottw-Neunk. Dich soll die Krott (Kröte) p.! wünscht man scherzh. einem Kinde Allg. Dat hat eso viel Wert, wie wemmer äm Ochs en et Hore (Horn) petzt das ist ganz nutzlos Allg. (s. weiter bei Ochs). — Es petzt mich im Leib; ich han P. im L. Leibweh Allg. — P. mit den Augen zwinkern Saarl-Wadgassen, Merz-Steinbg. — 2. übertr. a. äne p. einen trinken; äne Schobbe p. Saarl-Bous SBarbara, Saarbr, Nahe, Bernk-Allenb. — b. gepetzde Milch durch die Zentrifuge gelassene M. Merz-Bardenb. — c. absol. α. mit Bitten belästigen, quälen; dau hälts dich och lauder am p. Koch-Treis. — β. antragen, klatschen Ottw-Wiebelsk, Siegld. — Abl.: die Petzerei, das Gepetz.

ab- petzen: etwas a., mit den Fingernägeln abkneifen Allg. RA.: Petz emol derirscht de Kniədeln vum Orsch ob, ihr de met dene Grusse metschwätze wellscht! Merz-Saarhölzb.aus -petzen: 1. etwas a., ausquetschen Allg. — 2. übertr. er is ausgepetzt hat sich aus dem Staube gemacht Kreuzn-Kirn.  PfWB durch -petzen: sich d., sich durch etwas durchzwängen Ottw-Humes. ver -petzen: etwas, einen v., antragen Kreuzn, Altk-Bachenbg.zu -petzen: zukneifen; de Aue z. Allg.

 PfWB Petz-auge -āu Ottw-Stennw n.: in der Wend.: E P. mache mit dem Auge zwinkern, blinzeln. PfWB Petz-hirz pętsənhēăts Trier-SMatthias m.: der männl. Hirschkäfer. PfWB  ElsWB  LothWB Petz-zange -tsa·ŋ. Allg. f.: Kneifzange.

Petze f.: 1. pęts, Pl. -tsə a. Klammer, Spange Saarbr. — b. Falte, Abnäher, Einengung, z. B. am Ärmel der Frauenkleider, der dadurch eine Reihe von Wülsten bildet, oder am Rock, der zu weit ist; der Rock es mer ze weit; eich muss e P. ennennähe Birkf, Wend, Saarbr. — c. Zentrifuge Merz-Bardenb. — d. persönl. verächtl. α. zänkisches, keifendes Weib, unartiges Mädchen Merz-Saarhölzb, Bernk-Crummenau; eigensinniges, verwöhntes, gerne drängendes Kind, das bei einer Weigerung laut schreit Merz-Saarhölzb; p(ə)ts Simm-Stdt; pętsχə Simm-Buch. — β. Geizhals Altk-Eupel NHöwels Selb Steckelb Wissen. — 2. Sg. t. a. Leibschneiden, –weh, Kolikanfall beim Rindvieh; ich hon so e P. em Leib Saarbr, Wend, Kreuzn, Bernk-Sensw. — b. in der Wend.: En der P. setze (hocke, sen) in der Klemme, in Bedrängnis u. Not Verbr. wie das Zeitw. — c. der zuletzt ausgepresste Weinmost Goar-Bacharach ODieb.

Petzer Sg. u. Pl. m.: 1. verächtl. einer

[Bd. 6, Sp. 643]
der petzt Allg. — Neckn. derer von Kreuzn-Schönenbg. — 2.a. der männl. Hirschkäfer Simm-Stdt; pętsərt, Pl. -də Wend-Dörrenb. — b. verächtl. Geizhals Altk-NFischb.

petzig Adj.: 1. zänkisch, eigensinnig Merz-Saarhölzb (s. Petze 1 d α). — 2. -- geizig Altk Verbr. wie Petze 1 d β.
 
 
Pevelter pevəltər Sol-Herschd m.: Schachtelhalm, equisetum.

pezeln -ē- = abzupfen s. pitzeln; pezen -- = kneifen s. petzen.
 
 
Pfad das Wort ist allg., u. zwar Rhfrk pāt, Pl. --, –ē-, Demin. pdχə, –ē-; an der moselfrk. Saar pāt, –-, –-, -ūə- (s. Lade), Pl. --, –ē-, –īə-; die Mos hat bis Koch-Hambuch --, Pl. -dən u. pt; Trier-Ld n. Mos, Wittl, Bitb kennt nur das Demin. pēdχən, –ēə(r)d-, –īăd-; das übrige Mosfrk pāt, Pl. --; Siegld pat, meist Demin. pętχə, –eă-; Rip, Berg pat [LRip auch hier u. da -ā:-], Pl. -ę- [-:-] u. padə [-ā:-] [wie auch sonst das Demin. im Gebrauch bevorzugt ist, haben einige Geb. nur das Demin. pętχə(n), so Altk (Sieg), OBerg, NBergh, Grevbr, Neuss, auch Sieg nur selten pat]; SNfrk pat; doch Heinsb, Kemp, Kref, SGeld -ā-, Pl. p·ə. [auch hier ist das Demin. ptə, –ę- bevorzugt; in Heinsb kommt pāt meist nur noch in FlN. vor, weshalb hier der Pl. fast unbekannt ist; geläufig ist also hier nur ptə]; Klevld pat [Klev auch -ā-], Pl. pęĭ, meist patə(n), Demin. pętjə(n) m.: 1. Spur von Menschen u. Tieren, Fusspf., seit alters vorhanden u. nicht sperrbar [auch Gartenweg u. schmaler Fahrweg; wo nur das Demin. herrscht, ist diese Bed. unmöglich]; schlag (benotz) he dat Päddche, dann schnecks (schneidest) du vill af (dann bös de bal do); halt et P. en; gangk he dem P. no; sech an dat P. hale ihm nachgehen Rip, Allg.; et (Fut)päddchen durch de Wiəs; et Wiəsep. Gummb, Allg.; s. auch Hasen-, Kirchenp.; de gruss Pot es opgedohn am 29. IX., wenn alle Wiesen für das Weiden freigegeben sind Wittl. — Auch der unerlaubte Pf., den einer durch eine Wiese oder über ein bebautes Feld, wo er nicht hergehen soll, niedertritt; den hät sech ewei e Piədchen dodörch gemacht Saar, Allg. — Auch werden Päddcher getredde [ptχə gegenüber -ę- ‘Fusspfad’ Eusk-Lechenich] zwischen den einzelnen eingesäten Beeten im Garten u. beim Abmähen der Wiese zwischen den benachbarten Wiesen, um die Grenze zu bezeichnen Rip, Allg. (et Peədchen machen Saarbg-Faha); Pedcher machen die Weinbergspfade säubern, bevor die Weinberge geschlossen werden Wittl-Piesport; e getriewe Pedchen viele Fussspuren in den Gartenbeeten, auf frisch geputzten Böden Trier-Mehring. — Grenzfläche zwischen zwei benachbarten Feldern Rip, Nfrk verbr. — Enger Schluff zwischen zwei Häusern Bo-Hersel. — Durch den Schnee gebahnter Pf.; e P. dörch de Schnei treden; et wor noch kä

[Bd. 6, Sp. 644]
P. gebunnt (gebahnt) Saarbg, Allg. [pędər Sieg-Fussh; padərə Pl. Sieg-Mond; s. Pä]; ene gebannde Patt MGladb. — RA.: Wenn de Sonn schinnt on et regent on de Päddjes ni natt worde, dann hät den Düwel Kermes Klev-Rindern. De mat sich e Päddche macht sich eine Gewohnheit daraus Dür-Langerwehe. E Pedchen treden viele, in der Regel unnütze Gänge nach einem bestimmten Orte machen, z. B. wenn man einen Schuldner oft mahnen muss Trier. Bettler u. zudringliche Menschen tr. enem e Pad en et Haus Prüm-Mürlenb 1860. De ka möt seine Fissen Pedcher tr. so gross sind seine Füsse Trier-Stdt. E kriet et Pedchi engk gemach man wird ihm seine Befugnisse noch gehörig beschneiden Trier-Euren. Wohin gehst du? Antw.: De Pad noə! Kemp-Dülken. Hen es de P. af nicht bei Trost Geld-Straelen. Geih deines Pods! fort Merz, Saar, Trier (Hochw); de gäht seines P.s er wird bald sterben Saarbg-Wellen. Hei miek (machte) sek op de P. auf den Weg Klevld; den häbb ek op P. gebroch (gebracht) ihm Beine gemacht Mörs; gef dech nit met dem op de P.! gib dich nicht mit ihm ab Mörs; op em (om) Patt sin unterwegs sein NBerg (Patte Remschd); er es wedder om Päddche hat sich wieder erholt Dür-NZier. Wat mag dem dann övver et Päədche gelaufen sin! dass er so ganz anders sich zu mir benimmt Malm. He es ganz vam Pädche aus der Fassung; sein Verstand hat gelitten; er hat den Weg des Guten verlassen Monsch-Zweifall, Dür-Langerwehe; van den Pad afsin irren, blödsinnig sein Geld-Nieukerk, Kemp-Tönisbg. Net ze Pad kunn nicht zustande kommen Köln-Stdt. — 2. übertr. a. Padd Rand Grevbr-Jüchen. — b. Pad Vorraum vor dem Schweinestall, von wo aus das Futter in den Trog geschüttet wird Schleid-Üdelhv, Rheinb-ODrees. — c. Pedchen (-ēə-, –īə-, –ę- usf.) Gartenbeet; en dem P. elo es schein Zalot (Salat) Saarbg-Faha, u. so Saarl-Überherrn, Wittl-Meerf, Bernk-Andel, Koch-Wollmerath, Goar-Rheinbay, May-Einig (-i-) Rüber, Daun-Demerath, Bitb-Messerich Preist Sefferweich, Jül-Siersd. — d. Pädchen (usf.) Haarscheitel, aber mehr in der Kinderspr.; sich en P. mache (kämme) Kreuzn, Goar, Mosfrk, Kemp (pāt), Geld, Mörs, Klev; s. auch Lausp.e. Pädcher Striemen, infolge Züchtigung; ich hauen dir schwatze P.! Bergh-Blatzh.

 PfWB Pfad-rechen pādręχə Saarl-Lebch, Saarbr-Holz, Ottw-Heiligenwald Wiebelsk, Birkf-Stdt, Meis-Merxh, Kreuzn m.: Schlepprechen. Pfad-wurzel patwūətəl MGladb-Mülfort f.: Wegerich.

Pfädchens-birne (s. S.) -χəs- (u. so auch das folg.) Ahrw-Lantershv f.: B.sorte, an Pfaden oder Wegen wachsend. Pfädchens-treter (s. S.) Saar, Mos, Bitb, May, Neuw, Dür, Jül m.: verächtl. 1. einer mit unnatürlich grossen Füssen; unbeholfener Mensch. RA.: De hät Föss

[Bd. 6, Sp. 645]
wie ene P. Dür-Gürzenich. — 2. unnatürlich grosse Füsse; grosse, ungefüge Schuhe.

Pfaden-blätter padənblę:dər Düss-Erkr Pl. t.: Wegerich, plantago.

 PfWB pfaden padə Mörs-Orsoy schw.: waten, gehen; dör den Dreck p.; s. paddeln.

ab- pfaden: die Grenze a., auf der Wiese abwaten, das Gras niedertretend, damit die Gr. zwischen den Wiesenstücken erkannt werden kann Klev-Goch.
 
 
 NRhWB Pfaffe das Wort ist bei der Achtung, die der Geistliche beim Volke geniesst, heute in gewöhnlicher Rede ungebräuchl.; bei feindseliger Einstellung freilich, bes. in den Städten, hört man das Wort dann u. wann (dann aber oft in nhd. vokalischer Gestalt paf, also nicht pāf oder pāp); mehr auch kommt es vor, dass die eine Konfession den Geistlichen der andern P. nennt; indes in RA., die noch aus der Zeit des Zehnten stammen, u. in Zs. ist das Wort erhalten, wobei man sich bei den RA. des Ungebührlichen durchaus bewusst ist; sie sind auch nur noch örtl. beschränkt bezeugt. — Rhfrk paf [Siegld -f(ə)]; sonst pāf; n. Benr-L. pāp; Pl. -fə(n), –pə(n) m.: 1. verächtl. der Geistliche. RA.: De schweisst (schwitzt) we e Doarfp. Siegld. De P.ə send net, wie se klafe (schwätzen); de Beginge (Nonnen) send net, wie se schinge (scheinen) MGladb-Giesenk. De P.ə verstohn et Rafe Schleid-Hellenth; P., raf! ebd. De P.ən on de Hell sind begerlik ohne Eng (Ende) Geld-Leuth. P. hetts (heisst) de, Sat (Salz) fretts de, boəven an setts de, gönns neme get as dech self ebd. En Ei ös en Ei, sät de P., du griəp (griff) he no et grötts Kemp-Grefr, — du hat hei no et Gasei (Gans-) gegrepen Mörs, — du tasden he nom Gansenei uWupp. Wör mödden öm (dem Kalb) de Kruən (Tonsur) scheren, dann süppt et as en P. wenn das Kalb nicht recht trinken will Geld-Leuth. För Geld danzen de Apen (Affen) on tuten de P.ən Geld, Mörs, Rees. — on sengen de P.ə Kemp-Amern SAnton. De P.ən on de Hong (Hunde) verdenen et Geld (Brot) möt de Mong (Munde) Geld, Mörs, Neuss. Wenn den Düwel alt wörd, well hej P. wörde Rees, Mörs, Geld; wenn't den D. de doll meck, dann wörd hei P. Mörs. A.: Woröm? B.: Doröm, an de Fott eröm, dat de P.ən niet doll werden! Mörs-Schwafh. Fex, komm no hem, de P. begennt te stechele, sät de Schepper (Schäfer), wie de Pastur van de goən Hirt prädiget Geld-Leuth. Dat is för de Glow (Glauben), dat de P.ən nit doll wonnen das ist umsonst hingegeben Dinsl-Hünxe. Der P. hot en mit Griewe beworf gesagt von dem, der Ausschlag am Munde hat Bernk-Rhaunen. Mir ganz egal, un wann de de P. vun Moolscht (Malstatt) bischt! Saarbr. Wer war das? Antw.: De P. vun Norem (Kreuzn-Norh) Kreuzn-Traisen; de P. von Molscht Saarbr. Dat geschüch (geschieht), odder de P. moss baschte (bersten)!

[Bd. 6, Sp. 646]
oder alles muss misslingen Monsch-Witzerath. Weiss Riwe on Hammelfleisch es sisser (süsser) als dat Himmelreich, hat de P. gesat Birkf. Dat wor der en sonder Sten, hat de P. gesag, dor hatt hei en Schneck gestoken Dinsl-Hünxe. P.ə Begierlichket on Goddes Barmhetzigket (Gerechtegkeit Sol) duərt van nun an bes en Iwegket Dür-Stdt, Geld, Mörs, Klev, Sol. Bure Plompighet on P.ə B. .. Monsch-Witzerath. — Es de P. de Kruən (Tonsur) geschoəren, es de Gitz dren geboəren Geld-Leuth, Klev. Trau keinem Jüdd op singen Eid, k. Wolf op der Heid, k. P. op si Gewesse, söns bes do vun alle bedresse (beschissen)! Dür-Stdt, Köln-Stdt. Wa mer hei e P. op de Zihen (Zehen) trett, da juckelt de Popst zu Rum alt Bitb-Dudeld. P.ən en Üəhme noəlaufe bei Bewerbung für eine Stelle einflussreiche Leute um ihre Fürsprache angehen Aach-Stdt. Et es em so wohl wie em P. am Oschterdag Nahe. — Kriən (krähende) Hohner, peife Mäd un danze P.ən, die soll mer aus dem Lan (Lande) schaffen, — van der Welt afschafen Prüm, Malm. Häs de gern e propper Hus, loss P.ə, Münnech un Duven drus, — dann loss de P.ə, de Offezearsch un de Schauspiller för de Dör! Köln-Stdt. Ape (Affen), P.ə on Fleərmüs, Avokate, Hebamme, Flöh on Lüs, die mott mer sech van't Lif halde Kref. Äner no em annere, wie de Deiwel die P.ə hilt (holt) Simm-Horn. Ihr, dem I. gebürt, seit der D., do kreg he den P.ən am irschten am Kragen Sol. Sorte bi S., seit de D., do däht he en P. on en ault Wif binen (beieinander) NBerg. — A.: Wie kömmste doə an? B.: Jo, wie kömmt der Düvel an de P.ə? Heinsb, Prüm, Bitb; be kumme de Hade (Heiden) an de Deckeldicher on der D. an de P.ə? May-Polch. Of de ka mer sech verlosse we e Doarf of en rosige (rasenden) P. Siegld (nur in dieser RA.). Bej Apen, P.ən on Awekaten, bej Flermüs on Feltschlüsen (Filzläusen) es schlecht hüse Rees. Wer neist hot se schaffe, fang an mit Jure, Hure on P.ə Simm-Schlierschd; wen net weiss, wat hen soll machen, den fängk un mat den Nunnen un P.ən Trier-Schleidw. Höt (hüte) dech bei de Perd van hännen, bei de Fraulöggen va für un bei de P.ən van alle Sigden (Seiten), da wiərsch de alt! Neuw-Asb; bleif mer ... rond erom von de P.ən! Trier, Bitb. All et Onheil en de Welt es van Wiwer on P.ən angestellt Mörs. Et Beste en der Medde, sät der Düvel, do ging he zwesche zwei P.ə Köln-Stdt. — Im Kinderld. Aken, backen, Buahnenstaken, piff, paff, af; ongen kömmt de Paff, ongen k. de Mus, du bös us! Abzählr. Elbf. Eich un dau un Millersch Sau un P.ə Stier (der Pfarrer musste früher den Dorfstier halten) sen er vier dass. Rhfrk, Mosfrk verbr., Mettm-Wülfr (mit Var., s. ich) [un Thelen hire Pafester Daun-Tettschd; un Pafeheke St. Goar-Halsenb]. Sipe, Sape, Sunne, min Moder es en Nunne, min Vader es en Pape, de woll en Pöppken machen; ri, ra, rutsch, dat Pöppken

[Bd. 6, Sp. 647]
es wat nutz! Bastlösespr. Barm. Rutte, r. Mölle, der Pafen hat ge Fölle (Füllen), der Offermann (Küster) ge Hänsche (Handschuhe); se solle same renne; se rannten ene Berg erop, se kome op en Is (Eis), dat I., dat kracht, de Köttele (Kot), de floge; et soss en alt gris Katz om Dach, de hat sich bal ze barschte gelach Schleid-Reifferschd. — Ich ging emol in e eng Gäss-che, do begent (begegnete) mer e schwarz Päffche; hätt Gott gewollt, härrich (hätte ich) dat schw. P. dot geknollt? Rätsel vom Floh Simm-Horn. — 2. übertr. a. persönl. α. katollersche Paff verächtl. Katholik Elbf. — β. Dompfaff, Gimpel Jül-Inden. — γ. Beerenwanze uNahe. — b. sachl. α. eine im Boden des Weichkastens der Gerbereien steckende und fast bis zum Rand reichende hölzerne Röhre, durch welche das beständig zufliessende Wasser wieder abläuft, wodurch das Wasser in beständiger, dem Aufweichen der Häute dienlicher Bewegung erhalten wird Siegld, MüEif. — β. Paffe Pl. Klatschmohn, papaver rhoeas Kreuzn-Bretzenh Langenlonsh Rümmelsh. — γ. Päffcher Pl. Kapuzinerkresse, trapaeolum majus Siegld-Hainchen Irmgarteichen. — δ. doller P. Holzkreisel Altk-Weitef. — ε. Päppken ein Klicker Barm. — ζ. Saatkorb Heinsb-Millen. — η. Päffche on Nönnche Brotschnitte, worauf ein Brötchen gelegt ist Kobl.

Pfaffen-berg Lennep-Hückeswg m.: in der Antw. auf die Frage: wer war das? Nömmespitter vam P. Pfaffen-birne -bīr Ottw-Wiebelsk f.: B.sorte.