| NRhWB frieren Rhfrk uNahe ö. Simm-Schlierschd Königsau Schwarzerden, Kreuzn-Seesb Langenth Monzing -ē-, Part. gəfrōă; sonst -ī- [Birkf nur gəfreĭərə, Part. gəfrər]; im Gebiet der Schärfung -ī:- [Bitb, Trier-Ld n. Mos, Köln-Stdt -ē:-], Prät. ət frūr, Part. gəfrōrə, –-, –ə-, –ōə-, –ūă- [Altk-Sörth -a-; Merz -ūr]; doch herrscht im Rip, Nfrk, neben diesen jüngeren Formen die ältere, u. zwar Rip -ē:zə; SNfrk -ē:-, -e·i.-, –ę·i.-; Mettm, Ruhr, Klevld, Mörs, Kemp -ī:-, –ī-; Gummb, Aach -ȳ-, –ȳ:- [MüEif -ȳ:- u. -ē:-]; Wippf (nfrk.) -e·i.-; flekt. ət frȳ:s (auch ohne Schärfung) Allg. [-o·y.- Kobl-Kettig (südl. Ort), Ahr, Altk; im Selfk beim Infinit. -ē:rə, ət vrȳ:st], Prät. -ūr, –ūə- u. -ə- [hier u. da Rip ət fros, Conj. -ø-; Heinsb-Dremmen -ū·ə.-], Conj. -ȳə-, –ə-, –ə-, Part. jəfrrə, -ə-, –ūă- st.: wie nhd. 1. unpers. a. et früs; et es am fr.; et hät gefrore; et früs arg (hart, knochen-, knuppenhart, dep) Rip, Allg. RA.: Et früs, dat et krach (krak) Allg., — et bascht Mettm-Dellenbusch, [Bd. 2, Sp. 806]
— et knappt Mettm, — et bäck Eusk, — et bitt (beisst) Wermelsk, — der Sten krackt Heinsb, Verbr., — de Bar (Topf) bascht Aach-Breinig, — de Stein baschte Köln, — de Eichen b. Sieg-Süchterschd, Gummb, — de Böm b. (krache) Allg., — de Knouchen b. Sieg-Süchterschd, — de Schni junkt Aach-Verlautenheide, — et su rappelt on dämp dovan Sieg, — der Boəg (Urinbogen) stoəhn blif Kemp-UWeiden, — de Kroəhne gape ebd., — van de Bäum affalle Selfk. Et früs tösche Mann on Frau (im Bette) so kalt ist es Rip, Nfrk; et früst zwesche Arsch on Hemb Monsch. Et früst Sten en Ben (anenein) Klevld, Allg., — Backkeie Klev, — Ronge Ruhr, Dinsl, — Karerongen Mörs, — Karestipe Kemp-UWeiden, — Pillis (-eis) Kref-Linn. Et früs en et Gehöch (Behausung) Rip, SNfrk. Et früs bar ohne Schnee Heinsb. — Wetterregeln. Lüəte (leuchten) de Stere, früst et gere Schleid-Hellenth. Wenn et früs, dat et krach, der Schüredrescher lach Jül-Hamb. Wenn et schneit en den Dreck, dann früs et, dat et bäck Rip, Neuss, Düss, — et kräck Mörs, Duisb, — et quäckt Kemp-SPeter, — mer freck Köln, — et freckt Aach-Breinig, — perfek Kemp-Burgwaldniel, — henger der Heck Düss-NCassel, — wie ne Geck Kemp-Grefr. Wenn et Allerhellege schnit un Kathringendag friert, dann friert de Rhing zo Ahrw. Früst et Allerhellege su, dat et Is en Gans dreht, dann früst et Martin net mih su, dat et Perd on Wage dreht Sieg-Altenr. Wann et für Allerhellige früs, dann wid et em Wengkter net wiss (weiss) Sieg-Scheiderhöhe. Wann et op Märdesdag friert, dat et en Gans dreht, dann ös der Wender gebrochen Altk-Bachenbg. Sonn op Märtesdag, früst et, dat et krach Schleid-Hellenth. Wann't för Martini früst un ist (eist), dann wörd me des Wintersch nich wis (gewahr) Gummb-Dümmlinghsn. Wenn et Matheies Neit früst, dann fr. et noch verzig Neiten (Nächte) Kref-Fischeln, Geilk-Üb. Friert's an Gertrud, der Winter 40 Dag net ruht Trier, Daun. So völl Neite et em September früs, so völl Weəke (Wochen) fr. et em Janewar MGladb. Wonn et op Karfreidesnacht friert, da schad de Frost et ganz Johr net Prüm-Ihren. Schneit et fing (fein) on klen, früs et Sten on Ben; schneit et äver wie Woll, wiərd de Kält net voll Bo-Dransd. Well net reət (recht) eraf der Schni, früst et dofür emmer mih, on dann get et wenneg Kli Schleid-Hellenth. Wenn em Wonter der Kriəbs regiert, donn es et sicher, dat et friert Prüm-Winterspelt. Je härder, dat et früst, je beəter spöət et Kref; je heller, dat et früs, je beəter geht et ut Geilk-Üb. Em Wöngkter, wann et früs, dann trick de [Bd. 2, Sp. 807]
Köh de Milch en de Hüərner (Hörner) Köln-Poulh; wenn et hart früs, krüpp de Melk en de Höəres Kemp. Wenn enen an (in) de Plog fihrt, wenn gefror as, den kret vill Desteln Bitb-Fliessem. Dresch, wann et früs! Sieg-Menden. — Et früst em nit en de Fengeren wer schnell Geld ausgibt NBerg. Her Schandarm, et kan neist denen, et frert als näs erem (immer wieder)! Trier-Gilzem. — b. et früs mech; et deht enen fr. bei Frostempfinden Rip, Allg. — 2. mit persönl. Subj. a. von Dingen; et Wasser, de Bach udgl. es gefrore; doch bei Gewässern (Bach, Pfuhl, Weiher) mehr zogefrore; de Boddem es hart gefrore Rip, Allg.; de Borem es onne gefror steinige Stelle im Acker Birkf-Idar (do es et gefrur Simm-Buch). De geht (so langsam), dat em der Puckel früs Grevbr. En blo gefroren Gesicht Allg.; blont un blau gefroren G. Nfrk. — Märzschni friert, Aprilschnee düngt Lennep-Heidersteg, Verbr. Düchtig Schni deht net wih; wat gefrore, os verlore Schleid-Hellenth; en gefrorne Fur (Furche) os en verlore F. Prüm-Ihren; Schneifur, Gedeihf.; gefrore F., verlore F. ebd.; gefrorene Flor (Flur), verlore Kor (Korn) Bernk-Lückenbg; gefrore For, half verlor Saarl-Ensd. — Wann es et Weihwasser et stärks? Antw.: Wann et gefrore es Dür. Et Hatte (Herz) em Leif früst enem Elbf. — b. von Menschen, erkältet sein, Frostempfinden haben Allg. [doch Rhfrk fehlend; dafür hier et es mer kalt, — schurerekalt]; ech fr. mech noch dut (ze Dut); der friert wie ne Schnider Rip, Allg. (öm sint Mäərte MGladb-Rheydt), — ne Jumfernhungk Köln, — en geschoarene Pudel Barm, — en Gess (Ziege) Allg., — as wenn hei dat Koll (Kälte) hatt Dinsl-Hünxe. He früst tüschen Posch (Ostern) un Pingsten Ess; de freust üwer'm Heumachen Altk-NFischb.; he freust an en Könnermädchen ebd., — an Meiskötteln Altk-Herd; et ös esu kalt, mer friert an Katzendreck Altk-Bachenbg. He iss, dat e schweiss on arbeit, dat e freus Ahr, Allg. — Abl.: die Friererei, et zerfrüs sech. PfWB ab- frieren: ein Glied ist afgefroren wie nhd. Allg. PfWB an -frieren: 1. an etwas fest fr. Allg.; frier nur net an! mach dich weiter; dat klef wie agefrore Rip, Allg. — 2. anfangen zu fr.; de Erd es oven drüver even agefrore Rip. aus -frieren: 1. auswittern; et Feld mott utfr. Nfrk, Allg.; de Möspele (Misteln) mosse usfr., wann se got schmacke solle Rip; ein Wildbrett a. lassen Allg. — 2. et Koərn (Roggen) früs us wenn der Acker feucht ist, lockert der Frost die Krumen, u. die Pflänzchen lösen sich aus der Krume u. sterben ab Rip. — 3. zu Ende sein mit Fr.; et ös usgefroəre; jetz küt et Fröhjohr Rip. be -frieren: 1. zufrieren. RA.: Dem es de Pomp [Bd. 2, Sp. 808]
befrore er hat nichts mehr vorrätig Kref. Kahl geschoəre, Fott (Arsch) befroəre wenn das Haar zu kurz geschnitten ist, bekommt man Diarrhoe Dür. — Meist dafür zufr. — 2. erfrieren (dafür meist verfr.). RA.: Dou maks miəh Spektakel äs söve Duə (Tote) en sess Befrore Eup. Wenn ech kös (könnte) we duə (sagt der Februar zum Januar), dann befrüər Kalf on Kouh MGladb. Ek befries noch be den Owen Mörs. Et Hart (Herz) in't Lif es min befrore Rees. — 3. ringsum b., von dem Frost beschädigt sein, gelitten haben; de Finstere sen befrore Rip, Allg.; de Erten (Erbsen udgl.) send b. sie haben vom Frost gelitten, aber se send verfr. die Pflanze ist dabei vernichtet Nfrk, Allg. RA.: Von einem, dem es stets zu kalt ist oder der unter der Kälte leidet, heisst es: Du sühs ut, wie ne befrore Klutt (Erdkloss) Kemp-UWeiden, — en b. Mösch Rip, SNfrk, — en b. Möpp Geilk-Brachelen; du bes en b. Mösch Rip, SNfrk, — Au (Mutterschaf) Monsch-Ruhrbg, — Hipp (Ziege) Mörs-Wardt, — Ül (Eule) Grevbr-Höning, — Rupp (Raupe) Monsch, — Perreng (Wurm) Grevbr-Gierath, — Mönch Aach-Laurensbg, — Gangesköttel (Ganskot) Grevbr-Aldenhv Elfgen. Dem send de Uhre befroəre er hört absichtlich schlecht Kemp-UWeiden. Den es net befrore ist gleich zum Anfassen, Dreinschlagen bereit Malm-Amel. De friss, dat e schwess (schwitz) on werk, dat e befrüs Dür-NZier. Wenn et zint Kathrin schneit, befrüst et Moos Kemp. Sin Startje (Sterz) wor befrore er war unfähig Geld. — Dafür auch (v)erkalten. durch -frieren: wie nhd.; wemmer es gehüreg dörchfroərə es, spürt mer de Kält net mih su; de Brode moss iərsch düchtig d. MüEif, Allg. PfWB ein -frieren: wie nhd.; dem Möller es et Rad egefrore Rip, Allg. PfWB er -frieren: wie nhd.; doch nur Rhfrk, WMosfrk, Neuw, sonst ver-. RA.: Wenn de Wangert (Weingarten) fir Michelsdag erfriert, soll en am nechste Mai näs (noch einmal) e. Mos. Et os ke Mai esu hess, et erfrest e Schnegder (Schneider) oder en Gess (Ziege) Malm-Vith. De hät och Ängst, de Leis dähden em e. der die Mütze nicht vom Kopfe nimmt Kobl-Bend, Simm-Schlierschd; loss de L. net e.! zu dem, der mitten im Winter sorglos ohne Kopfbedeckung geht Neuw-Breitschd. En blo erfroren Gesicht Allg. PfWB ElsWB LothWB ge -frieren: erfrieren Ottw-Dirming Uchtelfang, Saarbr; gefrier nor net an! mach dich weiter Saarbr.ver -frieren: erfrieren Allg.; en verfrore Mösch der empfindlich gegen Kälte ist Rip, Allg. Enem Müller es de Esel noch net verfror Kobl-SSebastian. Rechter siewemol verfror als emol versoff Kreuzn-Eckw. En blau verfrore Gesicht Allg.zu -frieren: wie nhd. Allg. RA.: De Mäul as em zöugefruər er weiss nicht zu [Bd. 2, Sp. 809]
sprechen Mcrz. Dem freust der Arsch (de Futt MülhRuhr) zo dem es leicht zu kalt ist Altk-NFischb. Den Hohnern fr. de Ärsch zo sie legen keine Eier mehr Bitb-NWeis. Die es de Kond tugefrore Rees. Frier -ē:s Köln; -ȳ:s uWupp, Sol, SNfrk; -īs Mörs Sg. t. m.: 1. Frost; de Fr. brengk Is op de Stroət SNfrk, Allg. RA.: Zint Andres brengt der kale Fres Köln, Bergh, Dür, Jül, MGladb, Grevbr, Kemp. A., da kömmpt de kalde Fr.; we dat nit gläuwen mag, de mott warden büs zinter Klosdag Ess. Zink A. kömmt der Ferkesfr. dass die Schweine geschlachtet werden können Kemp-Kaldenk. Wenn et schneit en der Dreck, steht der Früs henge der Heck Düss-NCassel. Schniə en der Schlick geft Früs siəkerlik Kemp-Grefr. — 2. Gefühl von Kälte im Körper, das Frösteln Allg. NRhWB Ge-frier Sg. t. n.: 1. jəfrȳər, –(ə)- Schleid-Dreiborn Hellenth, Aach-Merkst, Geilk, Heinsb, MGladb-Viersen -ȳ:s Schleid-Scheven: Frost; et es G. e je Loft (Locht) Frostwetter Allg.; gris G. Rauhreif Heinsb-Kempen. — In Viersen nur in dem Spr.: Wenn em zint Mäərte de Gos (Gans) över et G. lope, gont se öm Kresmess dor der Dreck. — 2. et Gefrüəsch gefrorenes Land MGladb-Mülfort. — 3. jet van't Gefrür han überspannt sein Aach-Merkst. frier-achtig -ęxtəx Geld Adj.: et es mech fr. ich habe Frostempfinden. Frier-arsch -ȳ:sā Berg; -ǫ·u.s- Altk-Bachenbg m.: derjenige, dem es stets zu kalt ist. Frier-barst -ȳ:sbā Heinsb-Arsbeck m.: die durch Frost geborstene Stelle im Baume. Frier-bock -īr- Kobl-Bend m.: -arsch. Frier-buckel -ȳ:spukəl Kemp-SThönis m.: dass. Frier-geiss -īr-, –ē- Kreuzn, Goar, Kobl-Winning f.: dass. Frier-hammel -eis- Lennep-Radevormwald m.: dass. Frier-hippe -ȳs-, –ȳ:s- Wippf, Gummb, Lennep, Elbf; -īs- Mörs-Ginderich; -īr- Mettm-Hochdahl f.: dass. Frier-hutsche -īrhut Kobl, Neuw f.: dass. Frier-hutzel -ēr- Simm, Goar f.: dass. frier-hutzelig Simm-Tiefenb Adj.: leicht frierend, Kälte empfindend. Frier-jude -eizəjut Mörs-Büderich m.: -hutzel. frier-kalt -ē:zə- Monsch-Witzerath Adj.: et ös fr. frierend k. | |