| Pfälzisches Wörterbuch | ![]() | ||
Speis-brett bis speisen (Bd. 6, Sp. 245 bis 246) | |||
Speis-brett, n. Speis-bube, m. Speis-bütte, f. Speise, f. Speise-hecht, m. Speis-eimer, m. Speise-kammer, f. Speise-karte, f. Speise-kelch, m. Speise-kellner, m. speisen, schw. Speise+-pfennig, m. Speise-röhre, f. Speise-schank, m. Speise-woog, m. Speis+-fisch, m. Speis-hacke, f. Speis-haue, f. Speis-holz, n. Speis-kasten, m. Speis-kessel, m. Speis-kitsche, f. Speis-knüppel, m. Speis-kratze, f. Speis-krätze, f. Speis-kübel, m. Speisling, m. Speis-maschine, f. Speis-pfanne, f. Speis-scheibe, f. Speis-sieb, n. Speis-spatz, m. Speis-ständer, m. Speis-träger, m. Speis-vogel, m. Speis-waage, f. Speis-zuber, m. speizeln Spektakel, m. spektakelieren, schw. Spektakel-macher, m. Spektakel-mensch, m. spektakeln, schw. spektatieren, schw. Spektiv, n. Spekulant, m. Spekulation, f. Spekulatius, n. Spekulier-eisen, n. spekulieren, schw. Spell Spelle, f. spellen, schw. Spellen-baum, m. Spellen-dornen, Pl. Spellen-gras, n. Spellen-kissen, n. Spellen-klicker, m. Spellen-knopf, m. Spellen-kopf, m. Spellenkopf-samen, m. Spellen-schisser, m. Spellen-stechen, n. Spelter Spelt(er)holz Spelunke, f. Spelz, f., m. Spelz(en)-acker, m. Spelz(en)-birne, f. Spelz(en)-brot, n. Spelz(en)-delle, f. Spelz(en)-feld, n. Spelz(en)-flur, f. Spelz(en)-frucht, f. Spelz(en)-grieß, m. Spelz(en)-hüpfer, Pl. Spelz(en)-kern, m. Spelz(en)-kirbe, f. Spelz(en)-klamm, f. Spelz(en)-kopf, m. Spelz(en)-külpen, Pl. Spelz(en)-land, n. Spelz(en)-männer, Pl. Spelz(en)-mehl, n. Spelz(en)-reder, m. Spelz(en)-reiter, m. Spelz(en)-sieb, n. Spelz(en)-spreu, f. Spelz-korn, n. Spelz-mühle, f. Spen spendabel, Adj. Spend-amt, n. Spende, f. spenden, schw. spendid, Adj. spendieren, schw. Spendier-hosen, Pl. spendierlich, Adj. Spend-korn, n. | [Bd. 6, Sp. 246] 155]. Guck de Michel! ... Schpeisbu eß r [Kühn Schnitze II 16]. Noher am Bau, du als Maurer, / ich bloß als Spejsbu [Kraus Arwed 43]. RA.: Wenn ein Junge nicht lernen will, droht man ihm (um 1925): Du kannscht emol Sp., Sauhert, Wackeklopper werre [ KL-Fischb]. RhWB Rhein. VIII 303. — -bütte f.: 'Behälter, aus dem der Maurer den Mörtel mit der Kelle entnimmt und vermauert', -bitt [verbr. WPf vereinzelt VPf, Krebs 30]; vgl. PfWB Speiskübel, PfWB -ständer, PfWB -zuber. RhWB Rhein. VIII 303. 1. 'Nahrung, Essen', Speis [vereinzelt, Lambert Penns 139], Pl. -e [vereinzelt]; in der Mda. wenig gebr., meist nur in schd. Wendungen, z. B. Speis un Trank [Kaislt] oder Tischgebeten usw. bezeugt, z. B. Segne Vater diese Speise, Dir zum Lob und uns zum Preise [ BZ-Albw]; Zs.: PfWB Apfel-, PfWB Essens-, PfWB Fleisch-, PfWB Vor-, PfWB Knechten-, PfWB Küchen-, PfWB Leib-, PfWB Mehl-, PfWB Nachspeise. — 2. 'Besatz an aufzuziehenden Fischen, Jungfische'; vgl. PfWB speisen 1 d, PfWB Speisehecht, Speisfisch, PfWB Speisling; a. 1596: von einem Fischweiher darinnen 3 leich Karpffen zu sambt 300 speiß gefangen vnd die speiß ... naher Kirkell gefürt [WerschwSchR 182r]; a. 1596: vnd ist solcher weyer noch mit speiß versehen [WerschwSchR 182r]. — Zur Etymologie s. PfWB Speis. — RhWB Rhein. VIII 301/02; LothWB Lothr. 484; ElsWB Els. II 549. 1. 'Kammer zur Aufbewahrung von Speisen', Speisekammer [ LU-Opp], Speis- [Krämer Gal 201]; vgl. PfWB Fleischkammer. — 2. 'hohler Zahn', scherzh., Speisekammer [ ZW-Bechhf]. — -karte f.: wie schd., -kart [ BZ-Dierb]. Hanndengel, bring mr emol die Schpeiskaart [Kühn Kumödi 26]. RhWB Rhein. VIII 304. — -kelch m.: 'Kelch zur Aufbewahrung und Austeilung konsekrierter Hostien, Ciborium', -kelch [ LU-Opp]. — -kellner m.: 'Kellner, der Speisen aufträgt', -kellner [ RO-Als FR-Tiefth]. 1. a. 'Essen zu sich nehmen, tafeln', nach dem Schd., nur als gewählter Ausdruck, speise (baisə) [KU-Bedb Schmittw/O ZW-Battw RO-Als Obd PS-Gersb FR-Tiefth LU-Böhl Limbghf Maud Oggh NW-Elmst Frankeck Kallstdt LA-Gommh Land BZ-Dierb]; Part. Perf. gespeist [mancherorts], g'spisse (nur in der scherzh. Frage: Haschde schun g'spisse?) [ HB-Kirrbg]; Zs.: PfWB verspeisen; se Middag sp. [ LU-Maud]. Mer hänn gespeist [ NW-Kallstdt]. RA.: Entgegnung auf die Frage: Habt ihr schon gespeist? — Die Maierer (Maurer) speisen, meer essen, Wortspiel mit der Bed. von speisen 1a und 2 [ KU-Bedb]. — b. 'am Abendmahl, an der Kommunion teilnehmen, die Kommunion empfangen' [KU-Nanzw KL-Fischb Don-Biled Gert Lenauheim Lovrin]; speise gehn [ Don-Gert]; gespeist werre 'das Abendmahl empfangen' [KL- [Bd. 6, Sp. 247] ![]() c. 'ein Lokomobile mit Wasser auffüllen' [KL-Hütschhs (um 1925)]. — d. 'mit Fischen besetzen und diese (durch Füttern) aufziehen'; a. 1444: die Wöge sollen nach dem vischen widder gespiset werden [Zweibr I 80]; vgl. PfWB Speise 2, PfWB Speisling. — e. vgl. PfWB abspeisen. — 2. 'mörteln, Mörtel auftragen, mit Mörtel bewerfen', speise [ KU-Bedb], spejse [IB-Ensh (Glass 110)]; Zs.: PfWB einspeisen. Ein Wortspiel s. Bed. 1a. — Zur Etymologie s. PfWB Speis. — RhWB Rhein. VIII 306; ElsWB Els. II 549.
| ||
| © 2002—2010 by Kompetenzzentrum für elektronische Erschließungs- und Publikationsverfahren in den Geisteswissenschaften an der Universität Trier Home | Impressum | Kontakt | ![]() | ||