Wörterbuchnetz
Pfälzisches Wörterbuch 
 
spritzen bis spritzig (Bd. 6, Sp. 357 bis 361)
 
spritzen, schw.
Spritzen-eimer, m.
Spritzen-haus, n.
Spritzen-leiter, f.
Spritzen-lokal, n.
Spritzen-mannschaft, f.
Spritzer, m.
Spritz-faß, n.
Spritz-gebackenes, n.
Spritz-geschwür, n.
spritzig, Adj.
Spritz-kerze, f.
Spritz-kittel, m.
Spritz-kopf, m.
Spritz-lotte, f.
Spritz-mittel, n.
Spritz-montur, f.
Spritz-tour, f.
Spritz-wurf, m.
Spritz-zuber, m.
sprock, Adj.
Sprockel-bohnen, f.  Pl.
sprockig, Adj.
spröde, Adj.
Sproß, m.
Sprosse, f. m.
Sprossen, f. m.
Sprossel, m.
sprossen, schw.
Sprossen+-bohr, n.
Sprossen-leiter, f.
Sprossen-schisser, m.
Sprößling, m.
Sprotte, f.
Spruch, m.
Spruch-beutel, m.
Sprüche-, m.
Spruch-beutelsin, f.
Spruch-bock, m.
Spruch-buckel, m.
Spruch-buppes, m.
Spruch-fäller, m.
Spruch-kläpper, f.
Spruch-klopfer, m.
Spruch-klopferei, f.
Spruch-klopferin, f.
Spruch-macher, m.
spruch-reif, Adj.
spruck
Sprudel, m.
Sprudel-flasche, f.
sprudeln, schw.
Sprügel
sprühen, schw.
Sprüh-regen, m.
Sprung, m.
Sprung-brett, n.
Sprung-deckel, m.
sprung-fähig, Adj.
Sprung-farren, m.
Sprung-fasel, m.
Sprung-feder, f.
Sprungfeder-matratze, f.
sprung-fertig, Adj.
Sprung-fessel, f.
Sprung-geld, n.
Sprung-gelenk, n.
sprung-haft, Adj.
Sprung-hengst, m.
sprüngig, Adj.
Sprung-ochse, m.
sprung-reif, Adj.
sprungs, Adv.
Sprung-seil, n.
Sprung-stand, m.
sprung-weise, Adv.
Sprunkert, n.
sprusen
sprusig
Sprutz, m.
Sprutzel-wasser, n.
Sprutz-tuch, n.
Spuchtel, m.
Spuchtel-macher, m.
Spuchtement, n.
Spüchtement, n.
Spuchten, m.
Spüchten, m.
Spuchten-franz, m.
Spuchten-macher, m.
Spüchten-, m.
Spuchten-macherei, f.
Spuchten-michel, m.
Spuchtes, m.?
Spucke, f.
spucken1, schw.
spucken2
Spuck-hafen, m.
Spuk, m.
spuken, schw.
   spritzen schw.:
1.
a. 'Wasser (mit Schlauch, Pumpe, Kanne, Spritze, Hand o. ä.) verteilen, versprühen; etwas mit Wasser befeuchten, begießen', spritze (bridsə) [allg., Christmann Kaulb 22, 60 Karch Jockgr/Nd'horb 118, 144, Mang 112 Müller Dietschw 61 Schneckenburger 28 Lambert Penns 140]; Part. Perf. g(e)spritzt (gəbridsd, gbridsd) [allg., Karch Jockgr/Nd'horb 160 Lambert Penns 140 Gal-Dornf]; Zs.: PfWB ab-, PfWB aus-, PfWB ein-, PfWB ver-, PfWB heraus-, PfWB herumspritzen; mit de Feierspritz sp. 'löschen' [ RO-Als]; de Borrem sp. 'den Boden eines Saales, Zimmers vor dem Fegen mit Wasser besprühen, um Staubentwicklung zu verhindern' [BZ-Dernb, Krämer Gal 204]; den Garten sp. 'den Garten wässern' [ NW-Frankeck]; die

[Bd. 6, Sp. 358]
Mescht sp. 'den Misthaufen mit Wasser bespritzen' [ RO-Als]; Wasser uf die Wäsch sp. 'die Wäsche vor dem Bügeln befeuchten' [ NW-Frankeck]; vgl. PfWB Sprenzblech. Das Wasser spritzt in die Höh [ BZ-Dernb]. Es reent, daß es spritzt [ KU-Schmittw/O]. RA.: Die Gießkann spritzt 'rinnt' [ KL-Fischb]. Er is e bißche gespritzt 'Er ist verrückt' [ PS-Erfw], 'betrunken' [ LA-Edh]. Das isch e Gespritzter 'Das ist ein hochmütiger, dünkelhafter Kerl' [ PS-Fehrb, RO-Messbhf]. —
b. 'ein Getränk mit Wasser verdünnen'. De Wein esch g'spritzt [ BZ-Dernb]. —
c. 'fein regnen' [ KU-Haschb/G RO-Würzw PS-Winz FR-Beindh Colgst N'lein GH-Weingt]; vgl. PfWB spritzeln; Syn. s. PfWB rieseln 2. Es spritzt es bißje [ ZW-Gr'bundb, KL-Fischb Nanzdzw Frankth]. —
d. 'andere Flüssigkeiten (mit Schlauch, Pumpe, Kanne, Spritze, o. ä.) verteilen, versprühen, etwas damit benetzen', spritze [verbr.], spretze [ WD-Niedkch]; de (die) Wingert (die Rewe) sp. 'die Reben mit Pflanzenschutzmittel besprühen' [verbr. in Weinbauorten], 'schwefeln' [ LU-Assh]; de Garde (die Bääm, die Blumme, des Obscht, de Duwwak) sp. [ FR-Tiefth, mancherorts]; die Wiss sp. 'die Wiese düngen' [ ZW-Schmitshs]. Wieviel mol hasch'n dann g'spritzt dies Johr? [ RO-Rehborn]. Un des Johr hot ma misse so frieh anfange se sp. [ BZ-Nd'horb]. Des Sp. hawen die Leit net gekennt, si hawen so spoot g'spridst, si wissen jeds, wan ma spridst [Karch Gimmdg/Muttstdt 112, 114]. Frieher hab'n die Leit das noch net gekennt mit dem Sp. [ NW-Gimmdg]. Mer hot schun siwwemohl geschbritzt / mit Kupper, Gift un Schwewel [Burgey Keschte 24]. RA.: Gift sp. 'böse reden' [vereinzelt, Kraus Putscheblum 43]. Des Greetche dut Gift sp. [Kaislt]. Volksgl.: Wann der geel Schneirer 'Feuersalamander' Gift spretzt, geht 's Feier aus, wenn man ein Brett mit einer Kröte auf einen kleineren Stein legt und jenes durch einen kräftigen Schlag in die Luft schnellt, so verbreitet das Tier einen sichtbaren Sprühregen von Gift [ WD-Niedkch]; vgl. PfWB Schneider 7. VK.: Wemmer die Kindbetterin besucht, muß mer sie un 's Beebili mit Weichwasser sp., darum sagt m'r: sp. gehn, vom Besprengen der Wöchnerin und des Neugeborenen mit Weihwasser [ Don-Neufutok]. D'r Tote geht m'r a sp. 'Man ging auch zu Toten, um sie mit Weihwasser zu besprengen' [ Don-Neufutok]. —
2. 'sich verteilen, versprühen', von verschiedenen Materialien; die Funke sp. [ KU-Bedb RO-Dielkch PS-Hintwdth LU-Opp]; das Eise spritzt 'vom glühenden Eisen stieben unter dem Schmiedehammer die Funken' [ NW-Frankeck]; das Eise sp. 'das glühende Eisen abkühlen' [ NW-Frankeck]. Am große Hammer hen sie g'schweest, / Was sin sie noh als g'schwitzt; / Des Wasserrad hot noh gebrummt, / Un die Feierfunke g'spritzt [PennsDeitschEck 11. 1. 1941]. Der Ääder (Eiter) spritzt [ LA-Mörzh]. Das Blut spritzt, aus einer Wunde, beim Aderlaß [mancherorts]. RA., auch als Androhung von Schlägen: uf 's Maul schlaa, daß 's Blut spritzt [ KB-Stett]. Ich schlaan der ins

[Bd. 6, Sp. 359]
G'sicht, daß doi Blut geen Himmel spritzt [ KU-Krottb]. Kinderspiel: spritze 'mit dem Klicker schnellen, werfen' [Kus RO-Schönbn]; Syn. s. PfWB schnellern 2 a; s. K. 243 knäupeln. Kere spretz! Hoppla droff! 'Kern spritze! Hoppla getroffen!' [ WD-Niedkch]. —
3. von (schnellen) Bewegungen.
a. 'eilig laufen' [ Gal-Dornf]; Syn. s. PfWB laufen 1 a; weitere Syn. s. PfWB springen 2. —
b. 'schnell fahren', spritze losse (bridsə losə) [Höh 132]. —
c. 'jemanden schlagen, eine Ohrfeige geben'; (jemandem) eeni (eene, enn, e paar) sp. [verbr., Bergz (Kamm 62) Hartmann Teemaschin 103 Kühn Kumödi 2]; Zs.: PfWB herunterspritzen; Syn. s. PfWB verhauen 1, PfWB ohrfeigen; aam aani ins G'sicht sp. [ LU-Altr]; eem e gesalzeni sp. [ KU-Bedb]; in die Visaasch gespritzt [ KB-Stett]. Ich spritz der e paar (an, ee, eeni) [ NW-Lach/Speyd, HB-Einöd KL-H'spey KB-Ilbh NW-Haßl Gimmdg BZ-Sarnst GH-Kuhdt Leimh]. Ich spritz der gleich eni! [ LA-Edk]. Dem duh ich enie schpritze [Krieger 61]. Ich hab em (häwem) ene g'spritzt [ FR-N'lein SP-Harths LA-Leinsw Roschb GH-Sondh]. Spritz em ään! [ RO-Semb]. Der hat im ään gespritzt [ RO-Semb, KB-Kerzh]. Er hot eni g'spritzt krieht [ FR-Carlsbg]. Wie eich a mei veele Geld denke, han eich d'r uff emol Kurrasch gefaßt, schbringe uffene zu un han d'r em e geheeries met meim Knubertschtäcke geschbritzt! [Feierowend 47/1953 S. 2]. RA., auch als Androhung von Schlägen: Wann de net ufhärscht, kriehst de e paar gespritzt [RO-Sippf], ... daß de ins hinnerschte Eck fliegscht [ FR-Lambsh]. Er horrem eni g'spritzt, die war vun keene schlechte Eldere [ NW-Weish/S]. Dem anner aani sp., daß em die rot Brieh de Backe runnerlaaft [ FR-Hettldh], daß er de Borrm sucht [ FR-Hettldh], daß er die Engel im Himmel singe heert [ ZW-Schmitshs FR-Hettldh], daß er net waaß, ob er e Buu orre Määre is [ FR-Hettldh], daß em 's Siehe unn 's Heere vergeht [ FR-Hettldh], daß 'r määnt, Oschtern un Pingschte falle uf een Tag [NW-Hardbg und Umg.]. Geh weg orrer i spritz da ää, awwa e safdichi [Land]. —
4. 'gären', vom Wein. Er spritzt [ KU-Bedb]. —
5. 'durchfallen, in der Schule sitzenbleiben'. En Schieler spritzt [ LU-Friesh]. — RhWB Rhein. VIII 440; Lothr. 489/90; ElsWB Els. II 563; Hess.-Nass. III 705; DWB DWb. X, II,1 129 ff.
 
  
Spritzen-eimer m.: 'Eimer für Löschwasser', Spritzeäämer [ PS-Geisbg]. DWB DWb. X, II,1 134. — -haus n.:
1. 'Aufbewahrungsort für die Geräte (Feuerspritze, Schläuche, Leitern) der Feuerwehr', Spritzehaus (ˈbridsə̩haus) [mancherorts ges. Pf, Wilms Alph. 47 Krämer Gal 204], Spretze- (brędsə-) [ WD-Niedkch]; Dim. Schpritzehissje [IB-Ensh (Glass II 60)]; Dim. Pl. -haislich (-haisliχ) [ GH-Kand]; vgl. Leiterhäusel, PfWB Spritzenlokal. Ich honn dehämm noch e paar alde Biller, woo's alde Schp. druff isch! [IB-Ensh (Glass II 60)]. Die Feuerwehrleut hän sich am Sp. zu versammle [ PS-Erfw]. Mer sinn dann all ans Schpritzehaus g'schtermt, henn die alt Schpritz g'holt un sin an die

[Bd. 6, Sp. 360]
Brandschtell g'rast [ FR-Hettldh]. D'Dorfschäll esch mool wier se heere / im Bereich vumm Schbritzehaus [Ehrhardt 40]. Neewe dem Sp. es e Verwahrungslogal 'Arrestlokal', [ WD-Niedkch, KB-Kriegsf]. VK.: Das Sp. dient häufig zugleich auch als Arrestlokal [ RO-Dielkch LU-Opp GH-Kand]. Das Sp. werd aa als Arreschtlogal benitzt [ KL-Reichb]. Das Sp. ist gleichzeitig Freibanklokal, hier wird genießbares Fleisch eines kranken Schlachttieres an Arme abgegeben [ LU-Opp]. Das Sp. ist städtisches Eigentum, in ihm befindet sich auch die Stadteinnehmerei [ LU-Oggh]. —
2. 'Arrestlokal im Dorf', Spritze- [ KU-Heinzhs Sand WD-Hoof ZW-Mörsb Zweibr KL-Spesb Stelzbg PS-H'einöd Leim KB-Bennhs FR-Saush LU-Schauh BZ-Dernb Eußth], Spretze- [ WD-Niedkch], Spritzer- (bridsər-) [ HB-Nd'bexb RO-Münchw]; Dim. -haisje (-haisjə) [ KU-Nerzw ZW-Marthh RO-Börrstdt Steinb KL-Ramst KB-Stett]; vgl. PfWB Stritzenhaus; Syn. s. PfWB Kittchen 1; weitere Syn. für 'Dorfgefängnis': Backofen 2, PfWB Bad 5, PfWB Betzenhäuschen, PfWB Diebhaus, PfWB Kohlenkammer 2, PfWB Narrenhaus 2, PfWB Schnabel 4; weitere Syn. für 'Strafanstalt' s. PfWB Zuchthaus; s. auch PfWB Armenhaus, PfWB Hirtenhaus. — RhWB Rhein. VIII 439; Hess.-Nass. III 705; DWB DWb. X, II,1 134. — -leiter f.: 'Feuerwehrleiter', Spritzeläärer (ˈbridsə̩lrər) [ PS-Geisbg]. — -lokal n.: 'Aufbewahrungsort für die Geräte (Feuerspritze, Schläuche, Leitern) der Feuerwehr', -logaal (-logāl) [ LU-Böhl]; vgl. PfWB Spritzenhaus 1. — -mannschaft f.: 'Feuerwehrmänner', -mannschaft [ KU-Bedb LU-Opp LA-Gommh], -Spretze- [ WD-Niedkch]. DWB DWb. X, II,1 135.
 
  
Spritzer m.:
1.
a. 'spritzender Wassertropfen, Schmutztropfen, kleiner Fleck auf der Kleidung', Spritzer (bridsər) [ BZ-Dernb, mancherorts]; Zs.: PfWB Tinten-, PfWB Dreckspritzer. —
b. 'mit Sodawasser gemischter Wein' [ Don-Schowe Torscha]; vgl. PfWB Schorle, PfWB Schorlemorle. —
2.
a. 'leichter Regen', Spritzer [KU-Bedb Schmittw/O LU-Altr Böhl Kühn Hamet 135 Lambert Penns 140 Krämer Gal 204], Sprietzer [ NW-Meckh]; Syn. s. PfWB Regen 1. 's hot nore e Sp. gemach [Krämer Gal 204]. —
b. 'kurzer, starker Regen' [ KU-Diedk Herschw/Petth HB-Höch Nd'gailb ZW-Schmitshs KL-Mölschb PS-Steinalb KB-Eisbg Gauh Mauchh Morschh FR-Dirmst Spey LA-Bornh O'hochstdt BZ-Dierb Kling GH-Freisb Knitth Schwegh]; Zs.: PfWB Rübenspritzer; Syn. s. PfWB Guß1 1. —
3. 'leichterer Rausch durch Alkohol' Spritzer [KU-Schmittw/O, Bayer Hackm. 67 Kühn Hamet 135], Spretzer [ IB-Habkch]; Syn. s. PfWB betrinken. Ich hatt e bißche en Sp. [ KU-Kaulb]. Er hot (hat) 'n Sp. [KU-Godhs, mancherorts ges. Pf, L. Hartmann in: Bayerland 1933 S. 480 Hebel 24 Ph. Gimmel in: Der Wasgaubote 11/1934 Wilde 263]. Hoorbeid'l, Schwips un Schpitz du bischt / 'm Pälzer wuhl bekannt / Un Schtiwwel, Schtiewer, Schpritzer, Kischt / Un Aff' un Schtorm un Brand [Rohr 96]. —
4. 'der Ablaßhahn

[Bd. 6, Sp. 361]
am Faß', Spritzerle Dim. [ LA-Wollmh]; Syn. s. Faßhahn. —
5.
a. 'ein kleines Kind, junger Bursche' [ RO-Rehborn BZ-Dierb]; lauder klääne Spritzer Pl. 'Kinderschar' [ RO-Rehborn]; vgl. PfWB Rackerbande. —
b. 'der junge Leutnant', scherzh. [ LU-Opp]. —
6.
a. 'Hochmut, Stolz' [ HB-Alth RO-Falkst FR-Lambsh SP-Dudhf NW-Frankeck Kallstdt]; Syn. s. PfWB Hochmut. —
b. 'hochmütiger, eingebildeter Mensch'. Das is e Spritzer [ NW-Geinsh Frankeck]. —
7. s. in Sternspritzer. — RhWB Rhein. VIII 440/41; LothWB Lothr. 490; ElsWB Els. II 564; DWB DWb. X, II,1 135 f.
 
  
Spritz-faß n.: 'großer Behälter für Spritzbrühe', wird auf dem Wagen mit zum Acker oder Weinberg genommen, Spritzfaß [ NW-Kallstdt, mancherorts]. RhWB Rhein. VIII 439 Spritzenfässchen. — -gebackenes n.: 'Weihnachtsgebäck, dessen Teig durch eine Teigspritze oder den Fleischwolf mit Tüllenaufsatz geformt wird', Spritzgebackenes (ˈbrids̩gəbagənəs) [verbr., Bernhard 152 Hussong Kirkel 145 Juner 82 Don-Schowe Torscha], -gebacktes [ IB-Blieskst]; vgl. PfWB Stritzgebackenes. Schbritzgebackenes unn Aniskiechle [Kunnrädel 25]. An Weihnachte backt mer Spretzgebackenes [ WD-Niedkch]. RhWB Rhein. VIII 439 Spritzgebäck; ElsWB Els. II 7 Spritzgebaches; Hess.-Nass. III 705; DWB DWb. X, II,1 136. — -geschwür n.: 'Furunkel, aus dem beim Öffnen Eiter spritzt', Schpritzgeschwer [Beam Penns 96].
 
  
spritzig Adj.: 'frisch, fruchtig', eine Geschmackseigenschaft bes. des jungen Weines, spritzich (bridsiχ) [ NW-Kallstdt, mancherorts]; vgl. PfWB rassig 1. De Wein as sp. [RO-Rehborn, Krieger 7 Wilde 261]. RhWB Rhein. VIII 441; DWB DWb. X, II,1 137.