NRhWB PfWB ElsWB Regen das Wort ist allg., u. zwar Rhfr rə, rēə [im Saargeb. rēχə, –-]; dann r:n im Mosfr, Rip, Berg; in Eup, SNfrk mit Ausnahme des Selfk u. von Kemp auch r:n; in der Selfk rŋə, –ə-, –ēə-; in NWfrk, Kemp, Geld rēəŋər [Kemp-Breyell rəŋer; Geld-Aldekerk rŋə; Klevld rγə(n) Sg. t. m.: 1. wie nhd.; en Renchen zarter R.; en got R.che schad nöcks; ene gode R. kammer emmer bruche; vill, winnig R.; ene grusse (arge, dolle, düchtige) R.; ene decke, fenge (feinen) (fiselige, fuselige) R.; dat es ene arge (gewaldige, schlemme) R.; ene kale (kalter), warme, fresche R.; ene nüdege (nötiger) R. Rip, Allg.; ne gölde R. fruchtbarer R. Schleid-Hellenth; e fette R. reichlicher R. Koch-Weiler; et fallt en Dröpke R.; jed Dr. R., en Goldstöck Klev, Allg.; ene Gusch R. Schauer, e Bis, Buj, Guss, Schauer, Schull, Schauf (Schaube), Schutt, Stief R.; es dat e Schutt R.; dat wor en go Schull R.; e Schluss (Schlosse) R. vorübergehender starker R. (s. d. W.); s. auch Fisel-, Fusel-, Newel-, Käu-, Knis-, Kotz-, Klatsch-, Platsch-, Schlag-, Seif-, Sippel-, Tratschr.; der R. draut (droht); der R. trick heran, — hät sech gesatz, — setz fas; et kann R. gen, et kann och kene gen; et git R.; de R. klatsch (platsch, schmitt, schleht) an en Finster; mer krige R.; nu hammer endlech de R.; de R. hät nogelosse, — opgehurt; R. on Wend; et makt am R. er ist im Anzuge Gummb; bleib aus dem R. Rhfrk, Allg.; der es im R. kummen (gerest, gefahren); in den R. mutten (kumen, lopen) Gummb, Allg.; stell die Blumen e bess-che en de R. enaus! [Bd. 7, Sp. 239]
Saarbr, Allg.; üvver ze winnig R. bruch mer sech en N. net ze beklage Rip, Allg.; de Lout (Luft) es gris (schwarz) van R. Grevbr, Allg.; et göt de Welt voll R. es regnet andauernd Gummb. RA.: Flöck (flott) wie R. Köln-Stdt. Desen Herres (Herbst) git et Äppel (udgl.) wie R. Rheinb-Meckenh, Bitb-Ehlenz, Bernk-Wolf. De Biren (udgl.) falle (heraf) wie R. Dür-Abenden, Sieg-Uckerath, Prüm-Irrhsn, Saarl-Eimersd, — kommen wie R. Bernk-Dhron. Der mäch e Geseit wie sieve (drei, acht) Dag R. ein saures, betrübtes Gesicht SNfrk, Allg., — sebbe Wäche (Wochen) R. Jül-Selgersd, Köln-Stommeln, Wippf-Pütz, — as of et morge alt weər R. geft Geld, — wie'n Dippche voll R. Simm-Ebschd, — as wenne onse liewen Här de R. afbeje (abbeten) wol Mörs-Xanten. Vom Himmel hoch, do komm ek her, sät der R. un blift am sagen OBerg, wo es viel regnet. R. brängk R. Köln-Stdt. E kitches R. kann nüs schade Schleid-Hellenth. De R. as Geld weərt wenn es lange nicht geregnet hat Bitb, — es net met Geld ze bezahlen Siegld; ne gode R. os Dukate wert Schleid-Hellenth; de R. ös nit möt Geld te betahle Kemp, Allg. Völ R. föllt et Fat Geilk-Frelenbg. Finge (zarter) R. mät och nass Köln-Stdt. Sone stölle R., de's jet weərt, de kömmp bis an de Wortel Kemp. Et git R, gesagt, wenn jmd. die Strümpfe hängen hat Köln-Stdt, Bo-Stdt, wenn einer ein Loch im Strumpfe hat Bernk-Merschd; wenn alles aufgegessen wird Waldbr-Wildbg, wenn einer den Naseninhalt heraufzieht May-Polch, wenn einer hinkt Eusk. Wonn der (schlechte Kerl) lacht, get's R. Saarbr-Sulzb. Et geft R., de Ferkes lope mät lange Strohj heröm! scherzh. gesagt, wenn früher die Nachbarn mit den langen Pfeifen zusammenstanden Emmerich. Et ös enne R., dat me kennen Hond dedur jagen soll Mörs, Allg. De Sonn hat noch kai Bauer aus em Lann (Lande) gedrieb, wohl awer der R. Birkf, Verbr. Morgens R. on al Weiwer Dänz dauere net lang (hale gewöhnlech net lang an) Ahr, bis Heinsb verbr. E kodd (böses) Wif, Rauch unə R. halde vum Hus der Sege fe(r)n; et veete (4.) geiht noch drüvver erus: vill Kinder un kein Brut em Hus Köln-Stdt. Eich hun R. geloden (geladen) die Glieder tun mir weh Trier, Bitb. Do hammer de R.! der Regen ist da, übertr. jetzt ist das Unglück da Rip, Verbr., mit der scherzh. Forts. met (ohne) ene decke Droppe Jül; hätte me nu et Wasser Berg, — un och et W., nuə rennt de Tonn, — un et Fass es kapot Dür-Langerwehe. Dat Kend hat R. on Sonneschi (-schein) e enem Sack (Säckelche) es weint u. lacht in einem Atem Siegld, Verbr. He schött dat (das Missgeschick, Ermahnungen, Schimpfe, Prügel) af wie der Hongk der R. MGladb, Allg. Da's Arnsberger Nevvel (dichter Nebel), do kammer de R. bei spare Sieg-ODollend; et niwelt, dat mer R. demet spart Neuw-Datzeroth. Op R. kömmt [Bd. 7, Sp. 240]
Sonnenschin Elbf, Köln-Stdt. E küt us dem R. en de Tröf (Traufe) (Traufel, Dachtrepps, –sif, –sip, Dröppenfall) Allg., — en de Bach Siegld. Du Geck em R.! du dummer, verrückter Kerl Neuw, Bo, Erk. Dat vergeiht we Kohflader em R. Köln-Stdt. Wörm in de Göt (Gosse); Dropp, wat duhj in de R.! Ausr., wenn ein unfähiger Mensch etwas unternehmen will, dem er nicht gewachsen ist Klev. En R. on Wedder moss ech erus Rip. De wess de Hök (Umhängetuch) nom R. ze hange er spricht dem andern zu Gefallen Bergh-Glessen. Nom R. könnt och äs (einmal) got Weder Bitb, Allg. Mer soll net no R. verlangere, bis kän Kouh (Ochs) of der Musel saufe kann Trier, Bernk. Wemmer dich füər'm R. dohem hätt, bruch mer dich em Tagge (Taken) net ze drüge (trocknen) Eusk-Zülp. Dat es Wengk (Wind) oəhne R. von dem Mädchen, das mit leerem Flitterkram geputzt ist Monsch, Aach, Geilk, Mörs; völ W., märr kenne R. Geilk; bei dem es W., awer kä R. Saarbr-Nassw. — Wetter- u. Bauernregeln: De Locht lickt (scheint) so fettig, et gef wer R. Mörs-Wardt; de Sonn schinnt so watereg, et gef noch mehr R. Mörs, Klev; 's es schmärig fer de Sunne; 's get R. Siegld; et g. R., wenn der Himmel so schmängig (wie Schmand, Sahne) utsüht, wenn et am H. so geschmängd es Gummb; De Dreckhahne krähne, et git R. scherzh. gesagt, wenn einer furzt Sieg-Rhönd; et get R., de Dreksvigel peifen gesagt, wenn die Buben pfeifen. WBitb; e get R., de Esele send sich am nabbele (zanken, wenn Leute sich zanken Rip, SNfrk (s. nabbeln), — de E. zerschlohn sech Trier-Filsch. Wenn de Sonn et sowends en ene Sock (Sack, Wolkenbank) krüpp, krige we et songeren (der andere) Dags R. Kemp, Geld, Mörs, Klev, — Sack, so geft et gewöhnlek R. satt Klev. Gäht de Sunn anner en en Bruch (dunkle Wolke), da get et de annern Dag R. genug Bernk, Trier, Merz, Dür-Lucherbg. Wenn de S. hönner en Dich (Teich, Wolkenwand) gäht, get et R. Altk-Bachenbg. Wann de S. no Wasser schepp (schöpft, lange Strahlen hat), os der R. noch lang net läpp hörte er noch lange nicht auf Schleid-Hellenth. De S. zeiht Wasser, et git R. Merz-Nunk. De Sunne struhlt, s git R. Siegld. Wenn de S. sich Stippe stellt (op St. steht), bal der R. vum Himmel fällt Köln, Bergh, Dür; de S. sezt Steipen, et get R. Bitb; de S. hät Stippele, dann göt et R. Düss-Erkr. Wenn de S. stockt, göft et R. Düss-NKassel, — wenn de S. Strohlen schmitt (op Stippen geht), — wenn der Wengd geht met der S. Gummb. Schinnt de S. op et natte (nasse) Blatt, dann gef et R. satt Rees-Brünen. Wann der Mond om Röckstrang lit, git et R. Dür. Et göt R., der Mond hät en Hoff üm Gummb, Allg. Wann et morgens rut es (Morgenrot) (et m. net gedaut es), git et R. Sieg-Müllekoven. Of de Wend gerr et R. Siegld-Wilgersd. Gruəte Wengk ös selde ohne R. SNfrk. Wenn der Wengk sech [Bd. 7, Sp. 241]
lät (legt) göft et R. Grevbr, Allg. Wenn sich de Wind no et lange Weije leggt, dann geft et op korten (bald) R. Klev. Trecke de Wolke der Wengk entgen, dann göf et angern Dags R. MGladb. No Storm küt R., on wenn e dre Dag derno küt Jül-Linnich. Wenn de Eifel blöht (roter Abendhimmel im Süden), get et R. Allg. im Tiefland; de E. lach, da git et R., dat et krach Sieg, MülhRh. Wenn e Weərschipp övver de Rur (Roer) steht (nach Süden), dann gef et R.; wenn Hännesken (Wirbelwind) ut de R. kömmt, dann gef et R. en tweimol vierontwentig Stonden Kemp-Waldniel. De Ruhr treckt sek tou (es schwor), et göt R. Gummb. Geht der Damp (Duf ‘Nebel’) en et Heck (Heckberg im Osten), dann güt et R. on Dreck; geht e an de Rheng (Rhein, nach Westen, da göt et Sonnescheng MülhRh. Kimmt de R. vun Rhein (Osten), stellt mer de Plig (Pflüge) hanner de Zein (Zäune) Trier-Schleidw. Wenn de Schöpchen (Wolkenschäfchen) tum (an den) Rhöng trecken, kommen se mit R. wiər Gummb. Kimmt de R. vun der Soor (Süden), rent et wie'n Nor (Narr); R.en äwer vum Rhein, bleift en, wo hen as Trier, Bernk. Kemmt de R. von der Ahr (Norden), dann rent et wie en Narr Koch. Ös et Ovverland (Süden) klor on et Nedderland (Norden) schwor, dann git et R. ohne Gefohr Bergh-Blatzh. Kimmt de R. aus dem Innerland (Unter-, Süden), dann rent et met Unverstand Bernk-Mülh. Kihricher (Simm-Kirchbg) Luft brengt R. un Duft Bernk-Bollenb. Üdtsche (Kemp-Ödt) Wengk brengk R. Kemp. Achterwortse R. (bei Nord- oder Ostwind) dürt mar dri Dag Klev. Wann de Destele blihden, da get et kene R. Prüm-Büdesh. Wenn den Hahn kreiht op de Dech, dann göf et R., dat et seck (seicht) Mörs. Kräht der H. senge hühchste Tour, da kret e bestemmt de R. als Louhn Prüm-Kyllbgw. Krähe de Hänne (Hahnen) ausser der Zeit, dann os de R. net mih weit Aden-Weibern. Geht dat Hohn en den R., hält der R. lang an Sieg-Fussh. Weischt sech hönner de Uhre de Katz, da git et R. op der Plaz Prüm. Wenn de Boschhengs (Specht) lutt (schreit), göf et R. Mörs. Billt der Fuchs em gröne Wald, stellt sech en der R. bald Altk-Willr. Köt der R. esu klen, os es noch vell derhem Schleid-Hellenth. R. no veer Auern (Uhr) säbbelt ohn Dauern Bernk-Filzen. Sonnigs R., Monigs Sonnenschein, dann wird de ganze Woch noch fein Altk-Reschd. — Wenn de Jannear vill R. brengt, weren de Goddesäcker gedingt Koch-Laub. Em J. vill R. brengk der Soot (Saat) keine Sen (Segen) Köln, — br. der S. Gefohr Klev. Om J. vill R., winnig Schni däht Bergen, Dälern on Baimen wih Koch, Mos. R. op Karfrödag, drüg (trocken) em ganze Johr; R. op Ustersonndag, R. an den Sonndage en der Usterzeck (-zeit) Dür-Junkersd. Ne köhle Mai un R. derbei git got un ziggig (zeitig) och vill Heu Köln. R. in de Mai es för't ganze Johr Brot en Heuj Klev. Et es better, wenn im Mai [Bd. 7, Sp. 242]
der Forscht (Frost) dürch den R. afgewäschen würd Gummb-Berghsn. R. an Peter un Paul geft de Weinles faul Bernk. För sint Jann bet öm R.; na s. J. kömmt hen ongelegen Geld, Allg. R. op zint Gret mäckt R. vier Weke lang Kref-Lank. Öm Barnabas R. gift an Water ze völl Seən (Segen) MGladb-Rheind. Wenn den Augus ohne R. afgeht, dat Perd mager för de Krepp dann steht Mörs-Rheinbg. Get et em September R., küt e jeddem Bauer geleən Neuw. R. uf Bartholomi, das duht de Drauwe wih Kreuzn-Weiler (s. weiter bei den Monatsnamen u. Kalenderheiligen u. bei regnen). — En Johr, dat fängkt mat R. on, dat brängkt net viel Gods Prüm-Ringhuschd. Frihjohr ohne R. is en Acker ohne Frucht Simm. Drei Däg fir dem R. on drei D. derno as de best Soot (Saat) Prüm-KlLangenf. Köt R. us der Luət (Luft), dann mät (macht) sich de Fruət Schleid-Hellenth. Ene kalde R. schad miəh, wie he notz; ävver wärme R. hölpt et Denge (Pflanzen) an et Wasse Grevbr-Wickr; na sone wärme R. schwömmt et Denge op schiesst empor Kemp. Huhe R., schlechte Wein Neuw. — Im Volksgl. gibt es manche Vorbedeutungen für den R.; es gibt R., wenn die Wolken zusammenlaufen, wenn im Walde Dünste aufsteigen, wenn es um die Berge dampft, wenn der Nebel stinkt, wenn im Sommer kein Tau ist, wenn das Gras feucht ist vom Tau, wenn der Nebel, der Rauch aus dem Schornstein niederschlägt (mag der Damp net aus de Schornsten wallen, dann well der R. aus de Wolke fallen Neuw-Bonef); wenn die Steine, Wände, Flurplatten, die Pumpe usf. nass sind (schwitzen) Allg., wenn et Speck dütt schwete, et Flesch sich an't piəkele göf Nfrk, Allg., wenn me ennen teme Lepel anpäck on krig schwatte Fengersch Mörs, wenn der Russ am Kochtopf brennt Allg.; wenn et Für newen de Pott löpp Rees-Hamminkeln, wenn beim R. et Wasser Blose wirf, git et noch vill R. Eusk, Allg.; wann dat W. am (im) Petz sengk, dat weist R. Prüm-Steinmehlen; wenn et W. öm Sauermosfass steit (steigt) Altk-Bachenbg; wenn die Öllampe, der Abort stinkt, Allg.; wenn der Kaffee nicht durch die Mühle geht Eup; wenn der gemahlene K. in der Lade hängen bleibt Ess; wenn die Karre knarrt, die Türe schleift Elbf; wenn die Fussspanne juckt Mörs; wenn die Elsteraugen stechen, es einem schwer in den Gliedern ist Allg., wenn ein Leiterwagen kommt Kemp, wenn man Eisenbahnzug aus dem Westen rappeln hört, wenn man das Glockengeläut aus westl. Richtung hört Allg. der Steffe, (Patron der Pfarrkirche) lütt, he brengt R. sagen die östl. von Kref-Lank Wohnenden; morge gebt's R., der Anna (udgl.) ihr Stremp drolle (rollen herab) Saarbr-Güding; haben die Schnecken Dreck, Grashalm geladen, so gibt es R. Allg.; wenn de Kroəhne (Krähen) ‘nat, n.’ rupe Kemp, Allg. (wenn sie sich zu lange auf der Erde aufhalten [Bd. 7, Sp. 243]
Schleid-Hellenth); wenn de schwatte Mäler (Merle, Amsel) schreit: mech bite de Flüəh Erk-Bellinghv; wenn der Specht lacht, der Pfau viel ruft, die Frösche abends quaken, die Unken schreien Allg.; wenn de geəl Güərsch (Goldammer) op Gangk ös MGladb-Viersen; fliegen de Schwälwe ower de Grond (läəg, sig, diep), dann geft et wäll R. bont Klev, Allg.; wenn die Tauben noch am Abend zum Felde fliegen oder auf dem Dache liegen Grevbr, Kref; wenn die Gans sich über den Kopf wischt Kemp; wenn die Ameisen sehr flink u. wirr durcheinanderlaufen Allg.; wenn die Kröten über den Weg laufen Allg.; wenn die Spinnen nachts einen Sack spinnen, sie aus dem Loch an der Wand kriechen u. viel Spinngewebe in der Luft fliegen; wenn die Bremsen stechen, der Holzwurm bohrt Allg.; wenn der Moll (Maulwurf) döppt (hebt) Kemp, Allg.; wenn sich die Schafe zusammenscharen, — sich stossen Allg.; wenn die Eseln sech wänzele Bo-Muffend, wenn der Esel der Stert bürt (hebt) Düss-Kaiserswerth; wenn der Esel sich der Statz leckt Aach-Merkst; wenn Hund u. Katze Gras fressen Allg.; wenn der Hund sich wälzt Allg., er stinkt Nfrk; wenn die Katze prust (niest) Mörs-Xanten, sie sich bis hinter die Ohren wäscht Allg., sie sich juckt Bergh-Elsd; wenn die Hühner auf dem Mist kratzen Sieg-Rheidt, sie faul Eier legen Bernk-Dhron, sie abends nicht nach der Hurd wollen Kemp, sie in den Baum fliegen Klev, sie früh schlafen gehen MGladb; sie sich lausen Allg.; de Hunder lope dör de R., dann hört et nit op Mörs, Allg.; wenn die Pferde nachts mit den Füssen stampe Erk-Bellinghv; wenn die Flöhe beissen Heinsb-Dremmen; me op ein Pier (Wurm, Schnecke) tratt Mörs, Allg.; wann de Wiwer sich koppele (beieinanderstehen) Klev; wenn der Mausefallenkrämer, Scherenschleifer, Siebhändler ins Dorf kommt Rip, Nfrk; wenn de Kuhhirden den Bart so gälp ös Mörs; wenn man von Lohn träumt Saarbr-Güding. — Weihnachten (Neujahrsabend) stellt man 12 ausgehöhlte Zwiebeln, mit Salz gefüllt, hin; jeder gibt man einen Monatsnamen; diejenigen, worin das Salz schmilzt, sind im kommenden Jahr Regenmonate Allg. — R. bei Antritt einer Reise bedeutet Misslingen des Zweckes dieser Reise Allg. Für em Johr darf mer met Könner net en de R. gohn; jerer R. dröbben gere Sommerflecken (-sprossen) Altk-Bachenbg. In en Brutskranz R. geft Kendersegen Rees-Ringenbg. — Im Kinderspr. Sonn komm eriwer, R. bleif driwer! Bernk-Thalveldenz, May-Stdt. Ren, R., löppt üəwer; Sonn, komm herüəwer; oəwen steht dat Gotteshus, kikt de liewe S. herut! Gummb-Berghsn. R., R., Schuren, te Köllen op der Muren, dor sett drei Panduren, de wassen (waschen) sech, de plätschen sech, bes der R. öwer es Dinsl-Gahlen. R., R., Schure, de Kalwer op de Muren; do sot en Vögelschen op et Dak, [Bd. 7, Sp. 244]
dat riep: weit, w. (weiss), dat de R. ‘öwergeiht’ Mörs. R. R., Sch., i Möllem op der Ruhren, i Ketwig op der Brüggen, do danzen al de Müggen! MülhRuhr. R., R., Sch., et dröppelt op de Mure; dröppel op et Pannedak, dann werde all de Kenger nat! Kemp-Breyell. R., R., Sch., te Kölen öwer de Mure, te K. öwer der Kerkhoff, dor läə se ons Liewfrauwe Lof; dor was en Kindje te döpe (taufen); wu (wie) sall et heite? Krigen, Klappspon, lot de R. öwergohn! Klev, Mörs. R., R., Dröppke, fall mar op min Köppke, fall mar op min Scholderblatt, liewen Her, noch ens so hart (dann werde ech och net klätschenass)! Klevld, Geld (u. so Nfrk, Rip mit Var. verbr.; statt Scholderblatt: siden Kleid Mörs, NBerg; Botterfat Kemp-Breyell; Botterfass Rip; Beienfass Waldbr; op et sich Kled, dat mi Motter schänge (schimpfen) deht Dür-Gürzenich; Rene, R., Dr., fall net op mi Köppche, fall net op de Muər, fall net op de Kirchhoff; drei Bruder (Brote) hän ich nouch, ent (eins) gevven ich Götche (Patin), ent g. ich Pättche (Pate), ent halen ich selfs Bergh-Ahe, — Köppchen, krufen (krieche) ich en min Beienfass, dann weren ich nit duərnass; d. weren ich nit, so lang leəwen ich nit Waldbr. Rene, r., Räppchen, ren mer op mei Käppchen, r. mer op mei Fuderfass, da gen ich och net durchnass! Trier, Wittl, Bitb, Sieg-Leuschd (Röppchen; kriechen ech ongert Beiefass ..). Rene, R., Rädchen .. Koch-Laub. Rene, R., Wolke, de Schifer (Schäfer) hat gemolke, sivve Gessen on ene Bock, dat guf en got Melchzopp; de Bock, de guf de Schmand für ovve drop! Prüm-Elcherath Winterspelt. Et kimmt en R., der mächt os R.; et schitt bie en Fass, dat mächt os nass; dann kimmt de Sonn an de Reih; dann weren mer wierer drei (trocken)! Neuw-GrMaischd. Heile, h., Sege, siewe Dag R., s. D. Schnie doht dem Kindche net mih wih! Kobl, Birkf. Maria flog vam Hemmet eren met vieronvierzig Engelein; zank Kathreng, loss de Sonn ons schenge, loss der R. verövver gohn usf. Dür. — Im Rätsel. Et geht um's Haus herum un macht tripptrapp? R. vom Dache Nahe. Drübbelche drie ging öwer der Hei (Heide); du kome söwe englandse Here, die kosse (konnten) Dr. drie nit kehre? Mörs-Veen; — sewe Landshiəre kosten de Dr. ni k. Geld-Straelen, Heinsb-Haaren. Tripp, trapp, träre, morge komme drei Here, die könne Tripp-trappträre niet kehre? Meiderich. Föng-fang-fung sot om Tung (Zaun) (der Schnee), hom Föngfang-för, schmiət Föng-fang-fung vam Tung en de Döərn Schnee u. Regen Mettm-Cronenbg. Förwarts gelesen ös et kolt on natt; röckwarts g. ös et kohlenschwatt? Regen, Neger Dinsl. — 2. übertr. a. golde R. Goldrute Geld-Schravelen. — b. gäle R. Goldregen Kobl-Vallendar. | | Regen m.: 1. 'Niederschlag in Form von Wassertropfen', Reche (ręχə) [verbr. mittl. u. südl. VPf, Heeger Südostpf. 16], Rache [ GH-Neubg], Regge (ręγə) u. Rege (rēγə) [vereinzelt nördl. Teil der mittl. VPf], Rääche [vereinzelt VPf], Resche [Bd. 5, Sp. 447] [ NW-Lambr], Reesche [ GH-Westh], Rääsche [Frankth LU-Altr Spey], Rejje u. Reje [nördl. u. nordwestl. VPf, Lambert Penns 124], Räje [Pirmas (Kieffer 61)], Raje [PS-Schönau Hirschth BZ-Schweighf, Bergz (PfId. 112)], Re'e (ręə) [vereinzelt WPf östl. NPf], Rää'e (rə) [Otterstetter 52], Rään (rn), seltener Reen (rēn) [verbr. westl. WPf NWPf nördl. NPf, PfId. 112, 115, Don-Schowe Torscha Lenauheim Krämer Gal 173], Raan [ KU-Cronbg Langb WD-Hoof], Rääne [verbr. O-PS], Raane [ PS-Bruchw Bundth], Rään (-rn), seltener Reen (rēn) [verbr. mittl. WPf, mancherorts NWPf, Christmann Kaulb 13, 95 Schneckenburger 55 Höh 52, 53, 88, Buch-Illisch], Ree [Mang 95 Krämer Gal 173], Riin [Altenhofer 11], Riin [ RO-Als Nd'mosch]; zur Verbr. in der Pf s. K. 315; Zs.: PfWB Aprilen-, PfWB Platsch-, PfWB Plätsch-, PfWB Platz-, PfWB Tümmel-, PfWB Früh-, PfWB Gewitter-, PfWB Guß-, PfWB Herbst-, PfWB Johannis-, PfWB Land-, PfWB Lorenzen-, PfWB Mai-, PfWB März(en)-, PfWB Morgen-, PfWB Nach-, PfWB Nacht-, PfWB Nebel-, PfWB Sau-, PfWB Schnee-, PfWB September-, PfWB Sommer-, PfWB Sonnen-, PfWB Spätjahrs-, PfWB Sprüh-, PfWB Staub-, PfWB Strich-, PfWB Sturm-, PfWB Sudel-, PfWB Wachsregen; Syn.: PfWB Regenwetter; Syn. für 'starken Regen' s. PfWB Guß1 1; e feiner (guder, warmer, kalder) R. [verbr.]; e gut Reenche [ HB-Einöd KL-Siegb]; R. un Schnee dorchenanner [verbr.]. 's sieht aus, wie wann's (heit noch) R. geen wollt [ KU-Bedb]. 's gebbt (glei, ball) R. [FR-Hettldh, verbr.]. De R. kummt [ FR-Bockh]. 's macht sich zu R. [ KB-Kerzh]. Mer hot gemeent, 's gibt R., de Wind hot en awwer vertriwwe [ NW-Elmst]. Heit gebbt's noch R., daß die Sai kreischen [Gal-Dornf, verbr. Gal], daß 's Wasser die Gaß nauslaaft [ Don-Gert]. Mer misse mache, daß mer noch vor'm R. heemkumme [ SP-Heiligst]. Im velliche R. sein se fortgang [ KU-Schmittw/O]. Mer sin in de R. kumme [ NW-Frankeck]. Geh aus em R.! [ KB-Bubh]. De R. hot's (das Getreide) sesammegeplätscht [ RO-Als]. De Bauer is bei Wind un R. drauß [ HB-Kirrbg]. RA.: 's fahrt mit R. 'es beginnt zu regnen' [KB-Dreis, mancherorts NPf]; 's fährt R., dass. [ RO-Dielkch KB-Kriegsf]. Er macht e G'sicht wie drei Dag R. [Frankth]; vgl. PfWB Regenwetter. Zu einem, dem die Strümpfe herunterhängen: 's gitt R., hascht die Wolke in de Strimp [ KU-Bedb]. Wind kenne se mache, awwer keen R., sagt man von den als Windmacher geneckten Bewohnern von RO-Semb. Er is aus 'me R. unner de Dachtreff kumm 'aus einem kleineren Übel in ein größeres geraten' [ KU-Schmittw/O]. Um de R. un de Einnehmer brauch mer sich net zu kimmere, die komme vun selwer [Rockhs]. SprW.: Uf R. kammt Sunneschein [ ZW-Bechhf, vereinzelt]. Was de R. naß g'macht hot, macht de Wind wirrer trocke [ BZ-Dierb]. E kleener R. macht e großer Wind still [ KU-Bedb]. WR. u. BR.: 1. Anzeichen, [Bd. 5, Sp. 448] die auf baldigen R. deuten: a) von der Wetterfühligkeit, des Menschen. Wammer verschloof es, gebbt's am annere Dag R. [ WD-Niedkch]. Wann die Krähnaue (s. PfWB Krähenauge) beiße [ KU-Wahnwg, mancherorts], wann die Nas beißt (juckt) [ GH-Schwegh], Wann die Fieß (die Bään) stechen (beiße) [ KL-Wörsb, Neustdt]; wann 's Kreiz sticht [ RO-Schmalfhf] gebbt's R. Heert mer alles so gut (z. B. die Kuseler Turmuhren), krien mer R. [ KU-Bedb]. — b) vom Verhalten der Tiere. R. gebbt's, wann de Hund Gras frißt [KB-Albish, verbr.], wann de Hund stinkt [ KU-Bedb LA-Maik], viel Wasser sauft [ KL-Hütschhs], wann die Katz Gras frißt (nagt) [ NW-Ellstdt, LU-Alsh/Gr], wann de Hund un die Katz Gras fressen [ PS-Erfw FR-Tiefth LU-Friesh], wann die Katz Wasser sauft [ LU-Böhl, mancherorts], wann sich die Katz wäscht [ KL-Wörsb NW-Kallstdt BZ-Gossw], wenn die Katze beim Schlafen den Schädel auf den Boden legt [ KU-Bedb], wann sich die Gens un die Ente wäsche (bade) [ KU-Schmittw/O ZW-L'wied GH-Vollmw], (im Sand, im Staab) puddele [ PS-Geisbg], wann sich die Dauwe un Spatze baren [ GH-Vollmw], wann (sich) die Hinkel (Hihner) lause [ KU-Wahnwg, Bedb KL-Wörsb PS-Hintwdth], wann se krähen [ KB-Mauchh], wann se nur so dostehn [ KU-Roßb], sich frih am Dag hochsetze [ NW-Frankeck], wann die Hahne (viel) krähen [ NW-Deidh LA-Gommh], wann de Hahn owends (vor Middernacht) kräht [ KU-Diedk, LU-Alsh], wann sich die Dauwe flach uf's Dach lejen [ KL-Stelzbg], wann die Schwalwe nidder (dief, am Borrem) flie'e [ZW-Bechhf, verbr.], wann se hoch fliegen, gibt's kän R. [LU-Friesh, verbr.]. R. gebbt's, wann die Finke leiern [ NW-Kallstdt], de Specht schreit [ PS-Erfw], wann die Dreckrab kreischt [Kus], die Krabbe kreischen [ GH-Zeisk], wenn die Pferde ohne viel Anstrengung schwitzen [ KU-Bedb KB-Mauchh], scharren [ KL-Wörsb], wann de Gaul sich reibt [ LU-Alsh/Gr], wenn das Vieh die Haare stellt [ KL-Wörsb], wann de Maulworf stoßt [ LU-Friesh, PS-Geisbg], wann die Fisch owwedruf plätschere [ KL-Kindsb], wann 's Ungeziefer (Micke, Schnake, Bremse) so dobt [ebd.], wann d' Schnouke sou arich dun [ BZ-Dierb], wann sich die Spinne verkriechen [ KB-Mauchh], wann die Spinne Neschder baue [Fogel Beliefs Penns Nr. 1169], wann die Reenewärmer rauskumme (stechen) [ PS-Hintwdth, KB-Mauchh], wann die Wärem uf em Borre rumkrawwle [ BZ-Stein], wann die Schnecke hochkrawwele [ KL-Kindsb], wann die Amezze (Uminze) laafen [ RO-Semb, LU-Opp], wammer e Blendschleich orrer e Krott am Dag sitt [ WD-Niedkch]. Reime: Wenn die Ameisen sich verkriechen, können wir leicht R. kriegen [ KL-Siegb GH-Zeisk], Var.: Wenn die Ameisen fliegen ... [ PS-Geisbg]. Lossen die Fresch sich heere mit Knarre, brauchscht net lang uf R. se [Bd. 5, Sp. 449] [Bd. 5, Sp. 451] harre [ LU-Alsh/Gr]. — c) von Naturerscheinungen, Himmelsrichtungen. 's gibt R., wann 's Salz naß isch [ PS-Vinn, ZW-Käshf], die Gemeenepump naß is [ FR-Bissh], 's Brunnerohr (die Wasserleidung) schwitzt [ KL-Wörsb LA-Gommh], die Scheierwand anläift [ WD-Niedkch], die Bach dampt [ ZW-Bechhf], de Mischtpuhl Blasen schlägt [ KL-Wörsb], wenn das Mühlrad rankst [ebd.], wann am Schornschde de Ruß riecht [ KU-Diedk], wann de Raach fallt [ KL-Stelzbg], wann die Schmitt stinkt [ LU-Opp], wann sich de Wind leet [ BZ-Dierb GH-Kand], wammer die Eisebahn (de Zug) heert [ ZW-Bechhf KL-Erlb LU-Neuhf], de Zug peife heert [ RO-Steinb], wammer die Treppstadter Glocke heert [ KL-Stelzbg], wammer 's Odderbacher (BZ-Nd'ottb) Gleckel heert [ GH-Schaidt], wann de Wind us em Rhinnumer (Rheinheimer) Loch kummt [ IB-Gersh], vun Labach kommt [ ZW-L'wied], wann de Eiseknopp (s. PfWB Eisenknopf) rauscht [ KU-Wolfst], wann de Kinschberj (s. PfWB Königsberg) braust [ KU-Obw/T]. Reime: Kimmt de R. vun Speyer, / Is gut Werrer deier. Kimmt de R. vum Rhein, / Reent's e Daaer nein [KB-Stett, östl. NPf, PfMus. 1907 189]. Hällberger (Heidelberger) Luft, Schnee, R. oder Duft [ FR-Mörsch], Speyerer Luft ... [ KB-Biedh Albish]. R. gebbt's, wann die Sunn hinner e dunkle Sack geht [ ZW-Kl'bundb], wann de Mond e Hof, e Krees (Kreis) hat [KL-Morlt, verbr.], wann de Himmel Stroße hat [ PS-Lu'wink], wann die Newwel enufgehn (de Newwel steit) [ NW-Frankeck, KU-Diedk HB-Kirrbg KL-Wörsb], wann de Newwel fallt [ ZW-Bechhf], wann's morjens daat (taut) [ KB-Bennhs], wann's morjens naß is [ NW-Bobh], wann morjens de Himmel rot is [ KU-Diedk KB-Kriegsf FR-Bockh], wann die Sunn rot unnergeht [ GH-Schwegh], wenn der Mond abnimmt [ KU-Diedk]. Morjerot bedeit (bringt) R. [HB-Kirrbg, verbr.]. Storm bringt R. [ KU-Schmittw/O]. Wann's bei R. uf em Wasser Blose gebbt, regent's drei Dag lang [ LU-Alsh/Gr]. Friher R. un Aldeweiwerdanz halden nit lang an [ LA-Edh, mancherorts, Gal-Einsing]. — d) von den Jahreszeiten. Hat de Januar viel R., bringt's de Frucht wenich Sege [ NW-Frankeck, PS-Fehrb]. Viel R. un wenich Schnee dut de Frucht un de Bääm weh [ LU-Alsh/Gr]. R. im April is des Bauern Will [ KL-Kindsb]. Im Mai en warmer R. bedeit Erndeseeche [ GH-Leimh]. Wann am Fraleichnamsdag R. is, do regnt's noch siwwe Woche [ LU-Friesh]. Im Juni viel R., kommt Weinbergen und Bienen gelegen [ FR-N'lein]. Vor Johanni bitt um R., nooher kummt er ungelege [ LU-Alsh/Gr, RO-Als]. Winzerregel: R. in de Blut (Rebblüte), tut selde gut [ RO-Als]. Weitere WR. s. PfWB gedeihen, PfWB lumpig 2 b, PfWB Margaretentag, PfWB regnen 1. - 2. In den Bereich des Volksgl. gehörende WR.: 's gebbt R., wammer vun Dole (Toten) träämt [ KU-Bedb], wammer e Worm (e Schneck) dot macht [Bd. 5, Sp. 452] [ KU-Diedk], wenn man einen Goldkäfer zertritt [ HB-Bexb], wann de Berschdemann kommt [ZW-Lambsbn, Feierowend 11/1953 2]. Wann's uf der Himmelfährtdag regert, badde sell Johr die Rege nix [Fogel Beliefs Penns Nr. 1131]. - 3. Scherzh. WR.: R. gibt's, wann die Affe steije [ZW-Stamb, mancherorts], die Weiwer springe [ BZ-Dernb], klettern [ KB-Bennhs], wann de Hahn uf em Saddel (s. PfWB Sattel 2) kräht [ KU-Bedb]. Volksgl.: R. am Hochzeitstag, bes. beim Kirchgang, bedeutet Tränen in der Ehe [ IB-Ormh HB-Altstdt BZ-Kap/Drusw BZ-Pleisw/O'hf], bedeutet Unglück [ KU-Godhs RO-Callb Mannw Rehbn Schweisw KL-Trippstdt PS-Herschbg H'eischw Lu'wink KB-Gauh Kerzh Kirchhbol Frankth LA-Herxh LU-Fußgh NW-Gimmdg Lach SP-W'see BZ-Billh Ingh GH-Weingt], bedeutet Perlen oder Tränen (d. h. viel Glück oder viel Unglück) [ LU-Maud], bedeutet Glück [ FR-Albsh], bedeutet Kinderreichtum [ FR-Maxd]. VR.: Wetterwünsche der Kinder: Sunn (Sunnche), kumm erunner, R., bleib drowwe! [ PS-Geisbg, mancherorts]; Var. s. PfWB Pfanne 1 a. R., R. weit fort, Sunn, Sunn doher! [Bergz (Kamm 103), LA-Nußd]. Schnee, Schnee, kumm runner, R., R., bleib drowwe! [Kaislt]. R., R., Troppe, / fall mer uf mein Koppe; / fall mer in mein Budderfaß, / werren alle Kinder naß [ NW-Haßl, FR-Tiefth]. Var.: R., R., Troppe, / die Buwe muß mer kloppe, / die Mädcher muß mer schone / wie die gäle Zitrone [ KB-Kriegsf]. Einen weiteren VR. s. daheim II1; einen Brauchspruch s. PfWB drei 3. Rätsel vom Regen: 's geht was ums Haus erum un macht tribb, trabb [Hebel 122]. — 2. Pflanzennamen in den Zs. PfWB Gold-, PfWB Mannaregen. — F.: Das Wort als Simplex fehlt in der Bed. 1 im altmda. System mehrerer Orte der südl. VPf, dafür die Bez. Regenwetter. — Südhess. IV 1307 ff.; RhWB Rhein. VII 238 ff.; ElsWB Els. II 241, ALA II 277._ |