Müller III das Wort ist allg., u. zwar Rhfrk -īl- u. zahlreich -il-; Mosfrk -i·l.- [Saarbr-Sulzb -ę-; Siegld -e-; im Geb. von mīl ‘Mühle’ -īl-]; sonst zunächst -ø·l.- [mø·l.ətər < lat. molitor Aach-Stdt Würselen; -·l.əndər Eup; in der Selfk my·l.dər, –ø-; Erk-Elmpt m·l.ər u. noch ganz selten m·l.dər]; Klevld mldər; Pl. wie Sg.; doch WEif Pl. auch -lərn u. SNfrk -l(d)ər; Klevld nur -ldərs m.: 1.a. wie nhd., doch in geläufiger Rede selten (das ist ein M. der hät en Müll; da wohnt ein M. do wannt ener van der Müll; die Frau des Müllers die Frau van der Müll; Mehl bei den M. bringen Mell öp de Müll dohn); doch mit Hinzufügung des Mühlennamens gegeläufiger (z. B. der Quirremicher M.), ebenso mit Hinzufügung des Rufn. (der M. Hannes); de Müllersch die Familie des M. — RA.: En schwäzt su hart (laut) wie e M. Bitb-Dudeld. He doht grad wie ene M., de mahle wellt on hät genne Wengk (Wind) Erk-Grambusch. Wenn et op et Arbeən allein anküam, da wüar den Isel riker es de M. MülhRuhr. De M. bei de Bach, de Bauer bei de Plug! Schuster, bleibe bei deinem Leisten Trier-Schleidw. Wenn de M. net mohlt, dan däht he stiahlen Bitb-Wiersd. De M. han och at es (schon einmal) en Sack öm den Herrgott, wenn se malle bei Entnahme des Molters, der Mahlgebühr Sieg-Thomasbg. De Müllersch schöppen ennen Kuhschuhn ut jeden Sack herut Mörs-Neuk. De M. as e Spitztof fir der Mihl, an der Mihl un hanner der Mihl Bitb-NWeis. De M. höllt (moltert), wat e wellt, on de Pastuər hiff (Naturalleistungen), wat e wellt Aden-Liers. De M.n sein der Muttergoddes gleich; de as onbefleckt fir de Gebuart, om de G. un no der G. Bitb-NWeis. Et ös ka M. su arm on (an) Wasser, en drönkt sich haser (heiser) Trier-Stdt. Ene schwatze M. gehört zu den sieben Weltwundern Rheinb-Lüftelbg, ebenso eune ehrlike M., e. dumme Jesuit, e. brave Köster Heinsb-Millen. De M. on de Müs sin de leste, dij verhongere Geld-Kevelaer. Der Bäcker un der M. verhingere deletzt Bernk-Lückenbg. Nemmt ow ene M. of ene B., wannt Mehl en Brot brückt gej ömmer! rät man den Mädchen Klev. M.ə un Bäckere, dat sen Def (Diebe), de han de grusse Säck esu lef; se stellen övver de Mosse, un stünd de Galge för der Dür, su könnten se et doch nit losse Sieg-NCassel, Dür-Golzh. Wenn M. en Bäcker sich verkloppe, dann hört den ehrleke Mann, wij öm bestohlen hät Rees. Wann enne M. on enne Schnider nevənen (nebeneinander) gohnt on du röps (rufst): Spetzbof, da kike se allebee (-beide) om Heinsb. Wenn [Bd. 5, Sp. 1386]
der Handwerter net meh lügt on der M. net meh stiəhlt, da komme goldene Zire (Zeiten) Siegld-Schreibg Vormwald. Ene Schmedd on ene M. könne sech leit (leicht) schmetten (beflecken), der ene an der anger beide sind Spitzbuben SNfrk. M. met der Moldersack, Wevver met dat Spolrad, Schnider met sin Schnippelschiər, wo komme de drei Dere (Tiere) her? Jül-Linnich. En Kohlraw un en Reif (Rübe), en M. un en Deif (Dieb), en Hirt un en Schenner sen Geschweschterkenner Saarl-Niedalttorf. Wenn de M. en den Sack herenfährt, sat er: es meiner Seel net ze dief (tief) denn die Seele des M. sitzt im Ellenbogen Bernk-Merschd. Den M. hät et grötste Krüss (Kreuz, Flügel der Windmühle), dat hät hej niet ömsönst Klev. So gehn de Gäng (Mühlengänge), sat der M., un do hot er nur änen gehat, dat wor der Hausgang (do hot en neist mih wie den H., — un der wor net sein) er war verarmt Rhfrk, Mosfrk, — un do horre nore äne, un de wor zu de Mad (Magd) Simm, Birkf, Kreuzn, Trier-Schleidw. A.: Jo, jedes Hüske, hät sin Krüsske (Kreuzchen, Leid)! B.: Jo, en de M. hät et gröttste den Windmühlenflügel Emmerich. Ilker Hüske hat sin Kr., säj de M. Kalschure, de ene en lohje, de andere en strohje, äwwel ek häbb et gröttst för de Dör stonn Geld-Schravelen. Dat es en ander Körnschen, sei de M., do bet he op en Museköttelschen Mörs, Verbr. En M. stebbt (staubt), su lang mer drop kloppt Wittl-Demerath. Esou bätscht de M. seng Kanner! sagt man, wenn man ein Kind quer über den Schoss legt u. es kneift Bitb-Geichl. Dat wellen wej Gott on de M. loten scheien (scheiden)! darüber wollen wir nicht urteilen Geld-Nieukerk. — En Hönner (Gesäss) hon wie e M.sch Perd Trier. Dau best dimmer als M.sch Gaul, un de hot Esel gehäss Kreuzn. De hat e Paar Bän wie M.sch Hahn Kreuzn-Monzing. För M.sch Höhner, Bäckersch Ferken un Wittfraue Knech hät mer nit ze sorge Köln-Stdt. Du hos en Verstand wie M.sch Esel Simm-Buch. De räs (rastet) wie M.sch E. mit der Last auf dem Rücken Rip. Ech sen denge M.sch E. net! nicht dein Diener Sieg-ODollend. M.sch Köh sind luter (immer) schön Wippf. M.sch Renger (Rinder) on Pastursch Kenger gewen, wa se got geroden, got Vieh Sol. Parrersch Kenn on M.sch Kih gerore selde orrer nie Birkf, Rhfrk. M.sch Mädcher on M.sch Schwein, die soll mer losse, wa se sein Daun-Strotzbüsch. Pastursch Koch un M.sch Schweng soll mer losse wu se sen Malm-Vith, Prüm Bitb, Trier. M.sch Knecht micht alles recht Nahe. — Anem M. es de Esel noch net verfroər Kobl-SSebastian. He hät de M. et Tau (Seil) afgestohlen hat einen Rotzfaden aus der Nase hängen Rees-Ringenbg. Et geiht em bie em M., de en got Bach hät er hat eine gute Einnahmequelle Neuw-Dattenbg. — Do braucht ich de M. net ze frage, dat konnt mer de Esel selwer son eine solche Antwort hätte [Bd. 5, Sp. 1387]
mir auch ein Dümmerer geben können Mosfrk, Rhfrk. He schläht of de E. o mant de M. Trier-Mehring. Glich on gl. hürt zosamme, sät der Düvel, do hott he ene Advokat on Schnider, ene Wevver on ene M. em Sack Jül-Linnich. — Et es got för de M., dat de Säck net spreche könne Jül-Linnich. Dat wör en Frau (lang u. hager) för ene M., de hät ene huhe Wasserfall Köln-Stdt. He geəht met de M. bichte zuletzt zur österlichen Beichte Aach, — un de Perdsdief Trier-Schleidw. — Scherzfr. Wozu haben die M. die weissen Mützen? Um sie aufzusetzen Daun-Strotzbüsch, Bernk-Bruchw, Simm-Mörz. Worum hon de M. all weisse Kappe? Om de Kopp erom Bernk-Horbr. Wunehr (wann) es de M. ohne Kopp in de Mölle? wenn er den Kopf zum M.fenster hinaussteckt Geld, Birkf-Kirnsulzb. Wat fir en Unnerschied as zweschen em Daler, em Kribs un em M.? Den D. weit (wiegt) än Lut, de Kr. get rut, wann e gebroden as, de M. as en Schelm bas an (in) den Dud Saarbg-Fellerich. Wat es en engerahmten Verbrecher? der M. in der Haustüre Gummb-Berghsn. — Im Kinderl. Lot mar drähje (drehen), M., l. m. dr., kikt niet nor den Hemel, Störm en Wolke wähje (wehen)! Klev. — Neckr. M., mall Mehl, sos schloh mer dech gel! Neuw-Neschen, — sost schlohn ech dech scheəl! Siegld-Eisern. M., M., Mahler, hät de Sack (Bocks) voll Daler! Merz-Mond, Saar, Trier, — gemmer e S. v. D.! Saarbr-Quierschd, Düss-Benr, — gemmer e S. v. D., gemmer e S. v. weisse Kleie, därfschte ach a mein Schätzche freie! Wend-Marping, — en decken D., iwermuər Owend kennt de Katz bei dich schlofen! Saarbg-Greimerath, — hät en S. v. D., hät en S. v. Herschebrei (Gerschtebrei, Weizekorn), kommen die Vigel (Kenner) all herbei (M., ich sähn dich gor ze gern)! Neuw, Altk, Saarbg-Schoden, — Mahler, dat Brut, dat kost nen Daler; M., M., muck, wat heste nen decken Buck (Bauch)! Sol, — Mohler, hoste en decken Doler, host en half gemohl, die aner Hälft gestohl! Trier-Schleidw, — Mahler, alle Dag enen Daler, a. D. en fette Kuhw, en den M. düht necks dortuw! Klev, — Mohler, Klapper, Kl., Stohler, klein, kl. Messer, Buckse-, Buckseschesser! Trier-Gilzem, — Mohler, Kaze-, Kazestrohler! Bitb-Bollend, — Kazestroder, Reppebesser, Deppeschesser! Bitb-Hütting, — Dittendaler, Bockseschisser, Melchseffer (-säufer)! Saarbg-Soest, — Sacke-, Sackedaler, Huərsen-, Huərsenresser, Bocksen-, Bocksenschesser! Saarbg-Orscholz, — Mihler, stripp, strapp, Strohler! Trier-Mehring, — Mahler, Heken-, Hekenstohler! Trier-Heidenbg. Es fängt an se rene (regnen), de M. gäht sene (segnen); es fängt an se drepse, de M. gäht hepse! Wend-Marping (s. auch bei Mühle die Spr. zur Nachahmung des Klapperns der Mühle). — M., M., Mahler, de Därnes (Mädchen) kosten enen Daler; de Jonges k. enen Duwendreck (Bocksenknaup), och wat sin de J. freck! Klev, Mörs, — Duwendreck, M., M., wat [Bd. 5, Sp. 1388]
sid gej geck! Klev, — keahrt me met dem Bessem weck! Elbf, Barm, — schmitt me met der Schöppe weg! Gummb-Berghsn, — de Jonges k. en D., de Weiter k. en golden Perd, dat es dusend D. wert! Barm, — de Weiter kriegen nen D., de Jonges kr. ne Rattenstert, de es noch keine Penning wert! NBerg (s. weiter bei Dirne, Junge, Mädchen, Wicht). — Schnellsprechübungen. Morge M., M. Mattes (Mester M.), mahl mech mi Meəhl, mi Motter mott morge Meck (Brötchen) (Muze, Matze) menge möt Melk Erk-Elmpt. M. Mattes, mahl mech mi Meəhl, morge mott min Moddersch Mure (Mutter) Möhne (Tante) Märje (Maria) Mad (Magd) Mecke make Kemp-Waldniel (u. so mit zahlreichen Var. Nfrk, Rip, Mosfrk verbr.). — In Bastlösespr. Hupper de H. de Weiden, der M. schneid de Weiden, de Kaz läft de Berg rof; wenn se zereck kemmt, dann as mein H. aus! Trier-Waldrach. Pöppken, P., Sape, de M. sett om Dake! Barm. — Martinsld. Jong, hat (halt) mich et Peərd ens an, lop, M., lop; ich mott nou en de Müəhle goəhn, lop, M., l.; du löppst, wie du l., Schopp on Schür üəverhop (-hauf), lop, M., lop! Kemp. — Auszählr. Ech on du, M.sch Kuh, M.sch Esel, dat bös du! SNfrk, Allg. Eich un dau, M.sch ihr Sau, Zären (zu Herren = Pfarrhaus), ihr Stier, dat sein iser vier! Trier, WMosfrk, — Sau un Paffe Stier un Nickels Hahn un Herte Hex, dat sin ere mitsamme sechs! Bernk-Lindenschd. — 1, 2, 3, hicke, hacke, hei; M. hot sein Fra verlor, sucht se met den Honn, de Kaz schliht de Tromm, de Meis kehren et Haus, de Ratten drihn de Dreck eraus; et setzt e Velche (Vögelchen) of em Dach, et hot sich mausedot gelacht Mosfrk, Rhfrk mit Var. verbr. Purelure, Peəperkore, de M. hat sin Wiffke vloren, he sout (suchte) et en de Äsch, he fong (fand) et en sin Täsch SNfrk (o. O.). Hajo, wiwi, wände, der M. bröt en Ende, döht e besselche Bötterche bej, dat se net verbrännde! Wiegenld. Altk-Weitef. Esel, ia, wer hat dich geschlah? Em M. sei Knecht! Dat war recht! Wend-Baltersw. — b. derjenige, der das Mahlen in der Mühle ausführt (also nicht nur der Besitzer der Mühle), der gedungene Helfer, auch Mihlerknecht genannt Bitb, wie auch im Klevld de Mölders die Mahlknechte sein können. De Karrdriver (die die Mühlenkarre leiten) en de Mölders (Mahlknechte) gingen bis etwa 1900 Fastnacht jagen bej de Bure, d. h. sie sammelten Geld u. Mettwurst ein Klevld. — 2. übertr. a. von Tieren α. männl. Maikäfer mit mehlstaubähnlichen Punkten auf den Flügeln oder mit grauem behaartem Brustschild Kreuzn, Meis, Simm, Goar, Saarbg, Trier bis Koch, Eif, Neuw, Altk, Monsch-Imgenbr, Bo-Walberbg, Aach, Geilk, Heinsb, Erk-Elmpt OKrüchten, Grevbr-Neuenhsn, Kemp-Lüttelbrecht, Dinsl, Mettm-Vohwinkel; schäle M. Bernk-Haag; Mölleterschmännche; -wiffche mit grauem Halsschild Aach-Stdt. Wenn die Kinder den M. [Bd. 5, Sp. 1389]
fliegen lassen: M., breng mir Mehl, äwwer net ze gel; M., M., flie, komm mor frih! Trier-Mehring. M., M., fleg, dei Vatter as am Kreg, dei Motter het (hütet) de Schof, flott, M., fleg rof! Bitb-Wiersd. — β. Der Kohlweissling Saarl-Stdt, Trier-Stdt, Bitb-Bollend, Koch-Eller, Kobl-Stdt (die kleinen blauen u. braunen Schmetterlinge); Millermahler Saarl-Pachten, Merz-Rech Schweml, Bernk-Cues, Zell-Löffelschd Peterswald. — γ. et Möllerke Müllerzaungrasmücke MGladb, Geld, Mörs, Monsch-Rötgen. — b. sachl. verächtl. eine hohle Nuss Wittl-Meerf. | | nahe Adj.: 1. adj. 'nicht weit entfernt, unmittelbar folgend'. a. lok., Pos. noh (nō), Kompar. neher (nēÄ, nējÄ), Superl. neegscht (nēgd), nägscht (nęgd) [verbr., Christmann Kaulb 74 Müller Dietschw 52 Schneckenburger 57 Höh 90 Otterstetter 44 Krämer Gal 153], Pos. noh u. nooch (nōx), Kompar. neher u. neecher (nēχÄ), Superl. neegscht (nēgd) [Heeger Südostpf. 28 Kamm 48], Pos. neh [RO-Gundw Kaislt Schneckenburger 56], näh [ KU-Ulm Gal-Obl Sap]; ganz nächscht beim Haus [Don-Lenauheim]. 's Gewidder is noh do [ LU-Alsh]. RA.: 's Hemd is em näher wie de Rock, von einem Egoisten [Krieger 28], is em nächschder wie 's Reckel [ Don-Schowe]. Spottvers auf GH-Zeisk: O Zääskäm, o Zääskäm, du liegscht sou noh am Wald; die Zwiwwle sin verfrore, fer de Knowloch esch's sou kalt [ GH-Nd'lustdt]. SprW.: Rechder weit eweg eppes, als näh nix [ KU-Ulm]. Wann die Not am greeschde is, is Goddes Hilf am neegschde [ KU-Schmittw/O]. 14. Jh.?: es were fer oder nohe [PfWeist. 238 (NW-Deidh)]. a. 1463: Item 2 morgen daz nest an fursters bangarten [HornbGb.]. a. 1592: vber dem nehisten maulwurffs Thall da der weisse Stein angehet [StArch. NW-Dürkh, D. 2, Grenzumgang]. — b. temp.; Abl.: zu-, PfWB übernächst; d'rnächscht 'zunächst' [Schandein Ged. 244], s. PfWB der 2c; mit nächschdem 'baldigst' [NW-Deidh Beam Penns 73]. Die nächscht Woch kummt die Dreschmaschin [ ZW-Battw]. Die Flasch Woi werd begrawe un erscht 's nächscht Johr an de Kerwe widder rausg'holt [ LA-Gommh]. 's nächschde Mol geht's besser [ GH-Kand]. Un werklich, in der nächscht Sekunn, / Do kumme a die Zwockel schun [Münch Werke I 144]. a. 1344: chussen hie vnde sancte Georigen dage, der nu nehest kummet vber ein iar [OttbgUrkb. 426]. a. 1385: in den nesten XIIII tagen [ZweibrUrkb. 35]. a. 1480: von sant michels tag ane bisz vff die nesch fastnacht darnach volgend [HagbWeist. 7]. a. 1522: 4 malter habern ... syn des vergangen jar vff nester gethanner Rechenungen verrechent worden [LandsbgKellR]. — 2. adv. a. 'beinahe'; vgl. PfWB fast 1, nur Superl. neegscht, nächscht [verbr., PfId. 99 Schneckenburger 57 Otterstetter 53, 194], neegsch [ KU-Roth], nengscht [Kühn Hamet 125]. 's is n. drei Uhr [ HB-Höch]. Es war zimlich neegscht Halbnacht 'Mitternacht' [Buffington Penns Var. 248]. Die Katze mache n. Stimme wie die klääne Kinn [ KU-Schmittw/O]. Dem sin die Aue n. aus em Kopp gefall (vor Verwunderung) [ KU-Bechb]. Er frißt ääm n. 'macht ein unfreundliches Gesicht' [ KU-Ulm]. Einen VR. s. PfWB Müller. — b. 'eng, vertraut'. Mer sen noch ganz nächscht en der Freindschaft 'Verwandtschaft' [WD- [Bd. 5, Sp. 53] Niedkch, verbr. WPf NPf], ganz noh verwandt (noh in de Verwandtschaft) [KB-Bubh, verbr.]. Vgl. PfWB weitläufig. — Südhess. IV 904 ff.; Rhein. VI 59/60; Lothr. 376/77; ElsWB Els. I 752 nach II. | | fast Adv.: 1. wie schd., fascht, f. gar nit, f. norre, f. kään, f. alle [verbr.]. Sie is vor Wut f. geblatzt [Feierowend Nr. 30/1965 S. 5]; vgl. PfWB fastegar, fastgarschier. Syn.: PfWB andem, PfWB bald, PfWB beinahe, PfWB nächst, PfWB schier, PfWB schiergar. — 2. 'stark, sehr', vgl. PfWB fest. a. 1553: diese beide oder drey dörfer seind fast mit nassawischen unterthanen besetzt [ABlieskst. 65]. — Südhess. II 368; RhWB Rhein. II 321/22; LothWB Lothr. 133; ElsWB Els. I 154; Bad. II 19. |