Wörterbuchnetz
Netz-Navigator
 
 PfWB Staat (Bd. 6, Sp. 381)   PfWB Sonntags-staat (Bd. 6, Sp. 180) 
   Staat m.:
1.
a. 'vornehme, schöne (neue) Kleidung, prächtiges Äußeres, Prunk', Staat (dād) [verbr., Höh 90, 103, 304]; vgl. PfWB verstaateln, PfWB aufputzen, PfWB Staatskleid; Zs.: PfWB Kirbe-, PfWB Sonntagsstaat. Die Mädcher zeiche sich im St. - / Unn duhn am Schloßplatz rumflaniere [Kieffer Bilderb. 25]. Die hot e (en) St. [ RO-Dielkch Frankth LU-Limbghf LA-Gommh]. Die braucht so viel for de St., gibt viel Geld aus für Kleidung [ NW-Freinsh]. Geht's Minche grad verbei im S. [Sommer Humor 17]. RA.: sein St. weise 'sich in einem neuen Kleid zeigen' [ WD-Niedkch]; sich in de St. stecke (schmeiße, stelle, werfe) 'sich fein anziehen' [KU-Bedb ZW-Battw RO-Dielkch PS-Erfw Pirmas KB-Kriegsf LU-Friesh Oggh NW-Elmst Land Höh 220], en (große) St. fihre (führen), dass. [ LU-Böhl Friesh]. Die (Der) hängt alles an de St., von einem Menschen, der (zu) viel Geld für seine Kleidung ausgibt' [ KU-O'alb ZW-Battw KL-Hütschhs KB-Weihf LU-Friesh]. Die dut sich en St. am Maul abzwagge, spart am Essen für Kleidung [ SP-Harths]. Er geht im alde St. 'Er ist altmodisch (gekleidet)' [ BZ-Rinnth]. —
b. 'Achtung und Ansehen bei anderen, hervorgerufen vor allem durch Äußerlichkeiten, Repräsentation; Aufwand' [verbr., Lambert Penns 142]. Mit dem kannsch awwer St. mache! 'Damit wirst Du gefallen!' [ GH-Kand, PS-Erfw]. In dem Klääd kannschte St. mache [ ZW-Battw]. Mit dem Klääd kannscht kenn St. mehn mache, wenn Kleidung alt oder außer Mode ist [Frankth]. Mich freut's nor, daß er Trumpeter is, / Do is aach die Uneform schöner / Als beim e' Gemeene', er macht jo en' St. [Kobell 28]. Das is e wohrer St. gewest [Münch Werke I 73]. Ei jo! 's awer a e St. / Was unser Palz for Mädcher hat! [Münch Werke I 117]. Un sei Kälwer (Kälber) waren de St. all [Bassler 36]. Se hälfe hann se sich gewischt, daß es e wahrer St. war [Feierowend 28/1950 S. 4]. So e pälzer Bauremädche, / Hui, das is e heller St.! [Müller Luscht un Lewe 5]. Habb ich's eich net schunn immer gsaad? / E Määdel, 's isch de reinschde St.! [Kunnrädel 8]. Mit seidene Bännel dra un Quaschde, / do schdaunt mer, 's is en wahre St. [Wilms Land und Lewe 59]. Deß Määdche uff m Bordewaa'e, / Ei Dunnerschberj, hott die e St.! [Kühn Palz 31]. En änziger Sohn unn hott e Hofrääd (Hofreite), de St. all [Kunnrädel 13]. Deß war e' St.! deß war e' Bracht! [Keiler 56]. Selbst Kirbis un

[Bd. 6, Sp. 382]
Melone hommer gehadd, e St.! [JKurpf. 1927 S. 8]. Deß war 'n St. vun'me Hinkel [Glückstein in: PfRSch. 4. 8. 1926]. Nee, was e Sege dies Johr, / Es is e wohrer St.! [Münch Werke I 97]. So e Schuldutt es e St. [Burgey Keschte 19]. RA.: St. mache 'auf andere einen (guten) Eindruck machen durch die äußere Erscheinung, durch Leistung' [mancherorts, Höh 220 Kamm 62 Thielen 106], 'durch reiche Verwandte' [ NW-Hardbg]; e St. mache 'Aufwand treiben' [PS-Rodalb (Bernhard 153)]; en St. vumme Mädel (Weibsbild) [ LU-Böhl, ZW-Hengstb]. Des es (jo) de St. all 'Das ist sehr schön', z. B. von einer Schüssel voll prachtvollem Obst, von Blumen [ KU-Kaulb, KL-Hirschhn NW-Dürkh Weidth]. Die (Er) macht (e) St.!, von einem Menschen, der sich luxuriös kleidet, sich auffallend herausputzt, stolz ist [ LU-Opp, mancherorts], treibt (e) St., dass. [KU-Kollw KL-Lind LU-Opp Land]. Sie hän St., dass. [ LA-Herxh]. Er macht sich en großer St. draus 'Er ist sehr stolz darauf' [Lambert Penns 142]. Sie macht St., als wär sie e Millionärstochter [Pirmas]. Die hän en St. mit ere Kläärer! [ PS-Erfw]. Die macht emool St. mit erem neie Klääd! [ LU-Oggh]. Er hat e St., von einem Hochmütigen [ KU-Neunkch]. Mit dem kammer kä St. mache, keine Ehre einlegen [Krieger 42]. Bei der Weinversteigerung: Wer biet an? De St. all, meine Herrn! Sie hänn's Gebott! [PfRSch. 4. 2. 1934]. a. 1514: Dass Wür innerlich vndt hertzlich bedacht haben den zergenglichen hinfliesenden St. dieser Weldt [ZweibrUrkb. 102]. a. 1538: Darin standen 2 wohl verwahrte Kisten mit Eisen verwahrt, die eine dem Abt und zum Staidt gehörig ... 10 silberne Bechergin und ein silber Kopfgin (Kopf II 2), braucht man täglich in der Abtei zum Stadt [Inventar des Klosters Werschweiler am 21. 10. 1538]. a. 1590: Item Ess sollenn auch der Ungelter vnd Weinschätzer den furnembsten Haubtworthen so den grössten Staht fhüren anderthalb Fueder, vnd den andern gemeinen wurthen, jedem mit Rhat vnd Vorwissen ... für ein Haußtrunk Wein ungeldfrey lassenn [ZweibrUrkb. 145/46]. —
2. 'St. im politischen Sinne'. Dazu gebt de St. hunnertdausend Mark [ KL-H'spey]. Do käm's eraus, daß akkerat / im Mittelpunkt vum Pälzer St. / Der Punkt leit, der wo ganz gewiß / Die Hauptsach uf'em Weltall is [Münch Werke I 23]. Unsere Zeppeline kann ke annrer St. nochmache [ KL-Reichb]. Sunscht is die Palz, wie schun gesa't, / E frommer, religieeser St. [Münch Werke I 60]. Die Gelder vun seim ganze St. / Hat er die Gorjel dorchgeja't [Münch Werke I 79]. Es es e Glick for jeden St., / Wann er e Pälzer Kaiser hat [Münch Werke I 80]. Wie hoch als jeder Berg dort is / Un alle Staate, alle Fliß [Münch Werke I 93]. Un simmer morge nimmi do, / Dann spart de St. die Rente [Ranssweiler 33]. Un e Borjemenschter, dem sei Grundsatz war: was recht is, is recht un Ordnung muß de St. reiēre (regieren) [PfId. 182]. RA.: Do is was faul im St. vun Dänemark, bei Unregelmäßigkeiten in Geldsachen [Krieger 12]. — Rhein. VIII

[Bd. 6, Sp. 383]
475 ff.; LothWB Lothr. 491; ElsWB Els. II 618.

 

  -staat m.: 'die beste, vornehmste Sonntagskleidung', -staat [verbr., PfId. 140]. Er werft sich in de S. [ KU-Bedb]. Sie weist sich im neie S. [ KU-Körbn]. Kumm richt emol dein Sunndagsstaat [Wilms Land und Lewe 96]. RhWB Rhein. VIII 226. —