Wörterbuchnetz
Netz-Navigator
 
 PfWB spinnen (Bd. 6, Sp. 286)   PfWB schwätzen (Bd. 5, Sp. 1573)   PfWB zusammen-kauen (Bd. 6, Sp. 1697) 
   spinnen st.:
1.
a. 'Wolle, Hanf, Flachs zu Fäden zusammendrehen', spinne (binə) [verbr., Lambert Penns 140 Krämer Gal 202], spenne (benə, bęnə) [vereinzelt SOPf westl. SWPf RO-Lohnsf FR-Tiefth]; Part. Perf. g(e)spunne [VPf, Lambert Penns 140], g(e)spunn [WPf, Henn Mda.-Int. 100 Mang 105], gesponn [ KL-Schallodb]; vgl. PfWB hoden2; Zs.: PfWB verspinnen. Se spinnt rään Werg (feines Werg) [LA-Impfl]. Sie spinnt uf de Gääß ('langgebautes Spinnrad', s. PfWB Geiß 3 a) [ LA-Gommh]. De Hanef werd uf'm Spinnrad gespunn [ KU-Schmittw/O]. Friher hun die Weibsleit aach Woll gespunn [ KU-Schmittw/O]. De Hanf werd gederrt, gerescht, gebrecht, geklammt, gehechelt un gespunn [ IB-Gersh]. Selbscht wenn emol des Liecht net schee gebrennt hot, die henn doch spenne kinne [ LA-Rhodt]. Ganz automatisch hann do die Männer, die Fraae, die Buwe unn die Mäd beim Spinne un Stricke mitgesung [Schneider Singersepp 9]. Lenche, dir iss beim Spinne de Fade gerisse un do han ich 's Recht, de Rocke se nemme [Kühn Kumödi 88]. RA.: Der spinnt kein Seide, von einem mit einem stets offenen, freimütigen Urteil [Hebel 22]. SprW.: Die schlimmschde Weiwer spinnen oft 's bescht Garn [Feierowend 31/1955 7]. 's is nix so fein gespunn, 's kummt alles an die Sunn [ ZW-Bechhf, GH-Schwegh Gal-Brunndorf Buch-St. Onufry]. Lichtmeß - Spinne vergeß, bei Dag se Nacht geß, bei Dag ufgestann, bei Dag schlofegang [ KU-Kaulb]; ... do hot sich e Fraa besunne, un hot noch hunnert Elle g'spunne [ BZ-Annw]; in weiteren zahlreichen Var. verbr., s. PfWB Lichtmeß. Spenne am Morje brengt Koumer oun Sorje, spenne am Mettag brengt Mieh oun Plag, spenne am Awend, erquickend oun labend [ WD-Niedkch], in Varianten mancherorts; zum Verhältnis zu PfWB Spinne s. d.; der Gewährsmann aus WD-Niedkch erklärt die Bedeutung des Sprichwortes so: Wer mittags oder gar schon morgens spinnen muß, um sein Brot zu verdienen, ist arm und geplagt. Wer es aber nur abends zur Abwechslung oder aus Langeweile tut, findet Erholung dabei. Volksgl.: »Am Faßnachtsabend soll nicht gesponnen werden, daß die Mäuse das Gespinnste nicht zerfressen (vermutlich wegen der fettigen Hände von den Küchelchen her)« [Schandein Bav. IV,2 379]. VR.: Spinn, Mädel, spinn, / noo wachsen dir die Sinn, / noo wachsen dir die gäle Hoor, / kumme dir die kluge Johr, / spinn, Mädel, spinn! [JKurpf. 1930 22]; weitere VR. s. PfWB Herrgott 1 a, Madame 1 a, PfWB schockeln 1, PfWB Sonne 1 a, PfWB Seide 1. a. 1621: Sailer, welcher ... die 2 härin Sail gespunnen [WerschwSchR 178r]. —
b. 'Spinnfäden ziehen, ein Netz oder Kokon weben', von Spinnen, Raupen [vereinzelt]. BR.: Hot die Spinn en Nest gespunne, / Hot der Summer schun gewunne [PennsDeitschEck 3. 4. 1937]. —
2. 'schnurren', von der Katze [verbr.

[Bd. 6, Sp. 287]
NPf NWPf WD-Marth HB-Einöd ZW-Käshf PS-Gersb LU-Alsh/Gr NW-Niedkch BZ-Dierb Hermbghf GH-Minf Don-Lenauheim Lovrin]. Die Katz spinnt [ LU-Alsh]. —
3.
a. '(tüchtig) essen' [KU-Schmittw/O RO-Odh LA-Venn, Schandein Notizen]; Syn. s. PfWB vollfressen, PfWB wamschen. Un aach die negschte Nochbersleit, / - Mer därf net knixig sein, / Hatt' ich gelad - die hunn gespunn, / Na jo - wie Belleit (Bettelleute) sein! [Müller Butterbärwel 38]. —
b. 'eine herunterhauen, ohrfeigen' [verbr.]; Syn. s. PfWB ohrfeigen, PfWB verhauen. Ich spinn de ään! [ KL-H'spey]. Dem hawwich änni gespunne [ LU-Neuhf]. Er hat em e gurri gespunn [ IB-Hass]. Ich häb em e paar gespunne [ GH-Sondh]. Ich häwwem änni gespunne, die gedenkt em [ LA-Edk]. —
4.
a. 'vor sich hin sinnen, in den Tag träumen, sich etwas einbilden' [KU-Eisb RO-Münchw KL-Olsbr NW-Haardt Mußb LA-Venn BZ-Silz GH-Bellh, Wilms Alph. 46]; Syn. s. PfWB simulieren. Was spinnsche dann?, dass. [ RO-Münchw]. Was spennscht du? 'Was überlegst du, woran denkst du?' [ NW-Mußb]. Iß aaner e Sonderling un sinnt / Un simmeliert, dann haaßts: Er schpinnt [Kühn Palz 2]. —
b. 'dummes Zeug reden' [RO-Lohnsf Messbhf LA-Venn Spey Höh 143 Thielen 105]; Syn. s. PfWB schwätzen 2; dumme Plän sp. 'dummes Zeug schwätzen' [ RO-Lohnsf]. —
c. 'geistig nicht recht in Ordnung, närrisch, verrückt sein' [verbr.]; Syn. s. PfWB verrücken 2 a. Der spinnt [KL-Erlb, verbr.]. Er spinnt im hechschde Grad [ HB-Lu'thal, mancherorts]. Du spinncht (sic!) jo! [ NW-Neidfs]. Ich glääb, du spennscht! [ LA-Bornh]. Mer meent, der dät sp. [ KL-Katzw]. Dem spinnt's [ FR-Quirnh]. Hoscht schun g'heert, der Nochber spinnt [ FR-Mörsch]. RA.: Er spinnt un vergeßt's Trede [RO-Sippf]. SprW.: Wann enner spinnt, fangt's im Kopp (Hern) aa [Krieger 20, vereinzelt]. —
5. vgl. PfWB an-, PfWB einspinnen. — RhWB Rhein. VIII 352 ff.; LothWB Lothr. 487; ElsWB Els. II 543/44.

 

   schwätzen schw.:
1. 'berichtend reden, sprechen, sich unterhalten', durchaus ohne negative Wertung, schwätze (wędsə, wedsə) [verbr. SWPf mancherorts ges. Pf, Karch Gimmdg/Muttstdt 37 Beam Penns 99 Buffington-Barba Penns 159]; Part. Perf. g(e)schwätzt (gəwędsd, gwędsd) [verbr.]; das Wort ersetzt, zusammen mit pappeln 2 a, PfWB reden1 und PfWB sprechen die in K. 54 dargestellten Bez. plaudern 1 und PfWB sprachen; Syn. s. PfWB plaudern 1 und PfWB sprechen; hart (laut) sch. 'laut reden' [ IB-Heckdh, mancherorts]; herrsch sch. 'herrisch, d. h. hochdeutsch reden' [IB-Ensh (Glass II 26)]. Ich han em gut geschwätzt 'Ich habe ihm gute Worte gegeben' [ HB-Nd'gailb, IB-Hass]. Un schrejb so, wie ich schwätze ... vochelfrej [Kraus Arwed 11]. Musch härter sch., Bub, ich verstenn dich sunscht nit! [IB-Ensh (Glass 113)]. Mir schwätze, dischbedeere, zänke, lache [Kraus Pädcher 31]. Die Leit, as in dem Städtel wuhne, schwätze Deitsch [Buffington Penns Var. 240]. Der Tschim (PN Jim) hot net sch. kenne [PennsDeitschEck 12. 4. 1941]. 'S Friddzje hadd viel geschwäddzd, weller deheem joo nie hadd ebbes sḁḁn däärfe [Hussong Kirkel 160]. Er hat nie viel geschwätzt un erscht recht nit laut [Kraus Putscheblum 61]. Soviel de schwätscht ... das än isch klar: Im Denke sin mir ejch voraus [Kraus Putscheblum 22]. Un niemand kann dort (nämlich in Frankreich) pälzisch schwätze / Un weeß die Pälzer Sprooch zu schätze [Münch Werke I 118]. Grad nor meer Pälzer schwätze noch / Die uralt Mensche-Ursprungs-Sprooch [Münch Werke I 43]. RA.: In die Luft (de Wind) nei sch. 'unnötig, vergeblich reden' [GH-Lingf, Beam Penns 99]. Er hat viel geschwätzt, awwer wennich g'saat [ PS-Saalstdt]. SprW.: Denk dreimol eb (ehe) d' schwetscht [Fogel Prov. Penns Nr. 282]. Kinner un Närre (Narren) schwetze die Wohret [Fogel Prov. Penns Nr. 1859]. Wer viel schwetzt, liegt (lügt) viel [Fogel Prov. Penns Nr. 1924]. Mer schwätzt viel, wann der Daag lang is [Beam Penns 99]. Volksgl.: Wann ems rechte Ohr beißt, schwätzt ebber gut vun em [Fogel Beliefs Penns Nr. 375]. Wammer hinnerscht-verderscht schwätzt, is mer hinnerscht-verderscht ufg'stanne [ebd. Nr. 1997].

[Bd. 5, Sp. 1574]
Wann em die Hoorspelle 'Haarnadeln' net bleiwe wolle, will ebber zu em sch. [ebd. Nr. 285]. Wammer Oier setzt, derf mer net am Disch devun sch., schunscht kumme sie (nämlich die Küken) net gut raus [ebd. Nr. 880]. Wammer mittwochs oder freidags vun de Hexe schwätzt, here sie 's, mitaus (außer, nach engl. without) mer sagt: Saidreck fer die Ohre [ebd. Nr. 1294]. —
2. 'viel, unbedacht, zur unrechten Zeit, sinnlos, dumm reden; plappern, schwatzen, ausplaudern', auch von Schülern, die unerlaubt während des Unterrichts reden [verbr., Bernhard 169 Krämer Gal 195]; Zs.: PfWB ane-, PfWB vor-, PfWB zusammenschwätzen; Syn.: PfWB anscheln, PfWB ausbringen 4, PfWB auspatschen, -plappern, -platschen, -quatschen, -tragen 1 b, -tratschen, PfWB balatschen, PfWB balbeln, PfWB baljaschen 4, PfWB balzen1 3, PfWB pappeln 3-5, PfWB päppern 1 a, PfWB parlassen 1, PfWB parlatschen, PfWB parlen, PfWB baseln 1, PfWB basen 1, PfWB patscheln 6, PfWB patschen 8, PfWB patterschen, PfWB bawatschen, PfWB blaffern 2, PfWB plappern, PfWB plätchern, PfWB platschen 5 e, PfWB pludern, PfWB präambeln, PfWB pratscheln, PfWB brutscheln 2, PfWB daherfaseln, -kodern, -pappeln, -quatschen, -reden, PfWB taratschen, PfWB täschen, PfWB tatschen 4, PfWB tattern 1, PfWB tollen 1, PfWB trotteln1 4, PfWB tratern, PfWB tratschen1 1, PfWB durchhecheln 2 a, -rätschen, -ziehen, PfWB fabeln 2 c, PfWB faseln2 1, PfWB verzapfen 2 b, PfWB fimmeln1, PfWB flankieren 1 b, PfWB fozen, PfWB gackern 2 a, PfWB gacksen 2 c, PfWB hammeln 2, PfWB herkotzen, -machen, -patschen, -platschen, -plaudern, PfWB irrplaudern, PfWB käsen 2, PfWB kaspern1 1, PfWB kauen 2aβ, PfWB klappern 2cα, PfWB klatschen 2a, PfWB klopfen 2d, PfWB kodern 2a, PfWB kohlen 1a, PfWB kollern2 3, PfWB kösen 2 a, PfWB kotzen 3 a, PfWB lawatschen, PfWB maien 2 dβ, PfWB maulen 1b, PfWB mutzen 2, PfWB oren 3a, PfWB orgeln 2b, PfWB quasseln 1, PfWB quatschen 2, PfWB quatschmaulen, PfWB räsonieren, PfWB ratschen 2, PfWB sabbeln, PfWB salbadern, PfWB schlabbern 2, PfWB schlappern 4, PfWB schmusen 1a, PfWB schnabeln 2, PfWB schnäbern, PfWB schnäppern 2, PfWB schnattern 2, PfWB schnudeln 7b, PfWB schwadeln, PfWB schwadronieren, PfWB schwafeln, PfWB schwallen, schwappeln 3, PfWB schwippeln, PfWB seichen 4, PfWB wäschen, PfWB watscheln, PfWB welschen; dumm Zeig (Blech, Käs, Mischt, Babb, Kappes, Unsinn) sch. [ KB-Weihf, mancherorts]; schleecht sch. [ FR-Grünstdt]. Schwätz doch net! [ KB-Eisbg]. Schwätz kää dumm Zeig! [ BZ-Rinnth]. Schwätz doch kenn Kohl! [ BZ-Albw]. Wer hot dann do widder g'schwätzt? [ LU-Opp]. Dau schwätscht, mer mennt, deer hätt's en de Kopp geräänt [ WD-Niedkch]. Mannslejt werre grob un frech, / schwätze viel un meischtens Blech [Kraus Putscheblum 52]. RA.: aus de Schul sch. 'Wissen um interne Dinge nach außen weitergeben'

[Bd. 5, Sp. 1575]
[ HB-Kirrbg, mancherorts]; sich dumm un dirmelich sch. 'viel reden' [IB-Ensh (Glass II 82)]. a. 1534: wer under der Mesz oder Predig vff dem Kirchoff zu schwetzen ghet oder vor dem Kirchthor, zu allen zeitten so dick vnd vill man ein erwüscht (erwischt), ein pfundt wachsz geben yn die Kirch [MHVPf. VII 53 (Weist. LU-Neuhf)]. — Südhess. V 894 ff.; RhWB Rhein. VII 2026 ff.; LothWB Lothr. 472; ElsWB Els. II 532.

 

  -kauen schw.: 'undeutliches, unsinniges, haltloses Zeug reden', -kaue [ IB-Ballw Herbh BZ-Dernb]; Syn. s. PfWB schwätzen 2; e Bledsinn s. [ IB-Ballw]. —