Sorge f.: 'Besorgnis, Kummer, Ärger', Sorch, Sorsch [verbr., Krämer Gal 200], Sorg [mancherorts mittl. VPf vereinzelt übrige Pf], Sarrick [Lambert Penns 139]; häufiger im Pl. gebr.: Sorje [mancherorts WPf NPf NOPf, Henn Mda.-Int. 294 Müller Dietschw 59 Schneckenburger 25], Sorche, Sorsche [mancherorts VPf SPf vereinzelt übrige Pf], Sorge [mancherorts mittl. VPf vereinzelt übrige Pf], Sarje [vereinzelt WPf, Christmann Kaulb 71 Mang 103 Lambert Penns 130]; vgl. PfWB Versorgnis; Zs.: PfWB Vaters-, PfWB Fürsorge, PfWB Muttersorgen. Er hot schwere Sorge [ BZ-Dernb]. Mach der norr weche dem kä Sorge [ GH-Kand]. Die machen sich ken Sorge un lossen Gott en gude Mann sein [Frankth]. Ehre Kummer unn ehr Sorche hott se fer sich behall [Schneider Singersepp 37]. Der hat kää Kummer un kää Sorje [Damm Schoggelgaul 29]. Wer hatt do noch Sorsche, / wo die ganz Erd nix wie juuwelt un lacht [Kraus Pädcher 18]. Un endlich ame scheene Morje / War er erleest vun seine Sorje [Münch Werke I 76]. Un was dich noot fer Sorje robbe, / ... / Das sein die Krimmele vun dem Stobbe [Ranssweiler 102]. RA.: sich Sorche um ungeleechde Eier mache 'sich über noch nicht Existierendes Gedanken machen' [ BZ-Klingmst, mancherorts]. Gude Nacht ihr Sorge, lecken mich am Arsch bis morge, wegwerfende RA., häufig Menschen in den Mund gelegt, die sorglos in den Tag hineinleben [ NW-Lambr]. SprW.: Borje macht Sorje [NW-Hardbg, mancherorts Horne Penns 103]. D'r Mensch hot Särge sei Lewe lang [Fogel Prov. Penns Nr. 1464]. Zieht mer de Kercherock aus, gehe die Sorje an [ KU-O'alb]. Wamm'r was hat, hat m'r Sorche, un wamm'r nix hat, noch mehn [ Don-Gottlob]. Die gröschte Sorche sin die, wo mer sich selwer macht [Feierowend 5/1953 Nr. 24]. Wammer kä Sorche hat, macht mer sich [Bergz (Kamm 81)]. Kleene Kinner, kleene Sorje, große Kinner, große Sorje [KU-Trahw, verbr., auch Auslandspfälzer]. Volksgl.: Spinne am Morje, bringt Kummer un Sorje, / Spinne am Middaach, bringt Glick de nägschde Daach, / Spinne am Awend, erquickend un lawend, wird von den meisten Gewährsleuten auf das Tier 'Spinne' bezogen, von anderen auch auf die Tätigkeit des Spinnens [ KL-Wörsb], in Var. verbr. vgl. PfWB Kummer, PfWB laben, PfWB Mittag 2, PfWB Spinne, PfWB spinnen. RhWB Rhein. VIII 229; LothWB Lothr. 482; ElsWB Els. II 374. | | spinnen st.: 1.a. 'Wolle, Hanf, Flachs zu Fäden zusammendrehen', spinne (binə) [verbr., Lambert Penns 140 Krämer Gal 202], spenne (benə, bęnə) [vereinzelt SOPf westl. SWPf RO-Lohnsf FR-Tiefth]; Part. Perf. g(e)spunne [VPf, Lambert Penns 140], g(e)spunn [WPf, Henn Mda.-Int. 100 Mang 105], gesponn [ KL-Schallodb]; vgl. PfWB hoden2; Zs.: PfWB verspinnen. Se spinnt rään Werg (feines Werg) [LA-Impfl]. Sie spinnt uf de Gääß ('langgebautes Spinnrad', s. PfWB Geiß 3 a) [ LA-Gommh]. De Hanef werd uf'm Spinnrad gespunn [ KU-Schmittw/O]. Friher hun die Weibsleit aach Woll gespunn [ KU-Schmittw/O]. De Hanf werd gederrt, gerescht, gebrecht, geklammt, gehechelt un gespunn [ IB-Gersh]. Selbscht wenn emol des Liecht net schee gebrennt hot, die henn doch spenne kinne [ LA-Rhodt]. Ganz automatisch hann do die Männer, die Fraae, die Buwe unn die Mäd beim Spinne un Stricke mitgesung [Schneider Singersepp 9]. Lenche, dir iss beim Spinne de Fade gerisse un do han ich 's Recht, de Rocke se nemme [Kühn Kumödi 88]. RA.: Der spinnt kein Seide, von einem mit einem stets offenen, freimütigen Urteil [Hebel 22]. SprW.: Die schlimmschde Weiwer spinnen oft 's bescht Garn [Feierowend 31/1955 7]. 's is nix so fein gespunn, 's kummt alles an die Sunn [ ZW-Bechhf, GH-Schwegh Gal-Brunndorf Buch-St. Onufry]. Lichtmeß - Spinne vergeß, bei Dag se Nacht geß, bei Dag ufgestann, bei Dag schlofegang [ KU-Kaulb]; ... do hot sich e Fraa besunne, un hot noch hunnert Elle g'spunne [ BZ-Annw]; in weiteren zahlreichen Var. verbr., s. PfWB Lichtmeß. Spenne am Morje brengt Koumer oun Sorje, spenne am Mettag brengt Mieh oun Plag, spenne am Awend, erquickend oun labend [ WD-Niedkch], in Varianten mancherorts; zum Verhältnis zu PfWB Spinne s. d.; der Gewährsmann aus WD-Niedkch erklärt die Bedeutung des Sprichwortes so: Wer mittags oder gar schon morgens spinnen muß, um sein Brot zu verdienen, ist arm und geplagt. Wer es aber nur abends zur Abwechslung oder aus Langeweile tut, findet Erholung dabei. Volksgl.: »Am Faßnachtsabend soll nicht gesponnen werden, daß die Mäuse das Gespinnste nicht zerfressen (vermutlich wegen der fettigen Hände von den Küchelchen her)« [Schandein Bav. IV,2 379]. VR.: Spinn, Mädel, spinn, / noo wachsen dir die Sinn, / noo wachsen dir die gäle Hoor, / kumme dir die kluge Johr, / spinn, Mädel, spinn! [JKurpf. 1930 22]; weitere VR. s. PfWB Herrgott 1 a, Madame 1 a, PfWB schockeln 1, PfWB Sonne 1 a, PfWB Seide 1. a. 1621: Sailer, welcher ... die 2 härin Sail gespunnen [WerschwSchR 178r]. — b. 'Spinnfäden ziehen, ein Netz oder Kokon weben', von Spinnen, Raupen [vereinzelt]. BR.: Hot die Spinn en Nest gespunne, / Hot der Summer schun gewunne [PennsDeitschEck 3. 4. 1937]. — 2. 'schnurren', von der Katze [verbr. [Bd. 6, Sp. 287] NPf NWPf WD-Marth HB-Einöd ZW-Käshf PS-Gersb LU-Alsh/Gr NW-Niedkch BZ-Dierb Hermbghf GH-Minf Don-Lenauheim Lovrin]. Die Katz spinnt [ LU-Alsh]. — 3.a. '(tüchtig) essen' [KU-Schmittw/O RO-Odh LA-Venn, Schandein Notizen]; Syn. s. PfWB vollfressen, PfWB wamschen. Un aach die negschte Nochbersleit, / - Mer därf net knixig sein, / Hatt' ich gelad - die hunn gespunn, / Na jo - wie Belleit (Bettelleute) sein! [Müller Butterbärwel 38]. — b. 'eine herunterhauen, ohrfeigen' [verbr.]; Syn. s. PfWB ohrfeigen, PfWB verhauen. Ich spinn de ään! [ KL-H'spey]. Dem hawwich änni gespunne [ LU-Neuhf]. Er hat em e gurri gespunn [ IB-Hass]. Ich häb em e paar gespunne [ GH-Sondh]. Ich häwwem änni gespunne, die gedenkt em [ LA-Edk]. — 4.a. 'vor sich hin sinnen, in den Tag träumen, sich etwas einbilden' [KU-Eisb RO-Münchw KL-Olsbr NW-Haardt Mußb LA-Venn BZ-Silz GH-Bellh, Wilms Alph. 46]; Syn. s. PfWB simulieren. Was spinnsche dann?, dass. [ RO-Münchw]. Was spennscht du? 'Was überlegst du, woran denkst du?' [ NW-Mußb]. Iß aaner e Sonderling un sinnt / Un simmeliert, dann haaßts: Er schpinnt [Kühn Palz 2]. — b. 'dummes Zeug reden' [RO-Lohnsf Messbhf LA-Venn Spey Höh 143 Thielen 105]; Syn. s. PfWB schwätzen 2; dumme Plän sp. 'dummes Zeug schwätzen' [ RO-Lohnsf]. — c. 'geistig nicht recht in Ordnung, närrisch, verrückt sein' [verbr.]; Syn. s. PfWB verrücken 2 a. Der spinnt [KL-Erlb, verbr.]. Er spinnt im hechschde Grad [ HB-Lu'thal, mancherorts]. Du spinncht (sic!) jo! [ NW-Neidfs]. Ich glääb, du spennscht! [ LA-Bornh]. Mer meent, der dät sp. [ KL-Katzw]. Dem spinnt's [ FR-Quirnh]. Hoscht schun g'heert, der Nochber spinnt [ FR-Mörsch]. RA.: Er spinnt un vergeßt's Trede [RO-Sippf]. SprW.: Wann enner spinnt, fangt's im Kopp (Hern) aa [Krieger 20, vereinzelt]. — 5. vgl. PfWB an-, PfWB einspinnen. — RhWB Rhein. VIII 352 ff.; LothWB Lothr. 487; ElsWB Els. II 543/44. | | PfWB ElsWB LothWB spinnen das Wort ist allg., u. zwar Rhfrk -inə, –e-, Part. gəbun, –o-; Mosfrk -e·n.ə(n) [im Geb. tiefster Senkung an der Saar, WEif, Westerw -ęə-, –a-, –ę-, –u-, –ǫ-, –-, aber dann -e·n.s(t), –ø-, h –e·n.t, –ø-], Prät., wo vorhanden, -o·n., Part. gəbo·n.ə(n); Rip -e·n.ə [im Geb. tiefster Senkung -ǫ-, –ø-, –-, –ę-, dū –e·n.ts, he –e·n.t], Prät. -o·n., Part. jəpo·n.ə; Berg -e·n.ən, Prät. u. Part. wie Rip; SNfrk -e·n.ə [vielfach -ø- u. in Eup-Stdt, Heinsb, Kemp auch -ę-, du –ø·n.ts], Prät. -o·n., Part. jəpo·n.ə; Klevld -enə [MülhRuhr -i-], Prät. -on [-u-], Part. jəponə [-u-] st.: 1.a. mit dem Spinnrad (s. d.) sp. u. Flachs, Hanf, Werg, Wolle, Garn sp.; alle Owends em Wönter sp. mer van ach bes elf Uhr Sieg, Allg., aber durchaus veralt. An der Haspel des Sp.rades war eine Zählvorrichtung; hatte sie sich sechzigmal gedreht, so knackte (knappte) die Zählvorrichtung; dat wor ene Knäpper, wenn man den ganzen Tag spann, musste man sechzig Knäppers sp. können Klevld; dat es für mi Mo (Mutter)! so rumpelt das Sp.rad, wenn es faul getreten wird; für mich, f. m.! surrt es, wenn das Mädchen an seiner Aussteuer spinnt Bergh; selfs gesponne Lenge (Leinen), Lenget, Gedöch (s. d. W.). RA.: Spann (spinne) net esu döck, wat vor Peif erangäht! Warnung an Mädchen, die an den Osiən (Schwingabfall) das Sp. lernen Bitb-Betting. Wer nit heichelt (hechelt), de nit spennt ohne die nötige Vorarbeit kann man nicht weiterarbeiten Köln-Poulh. Wenn mer net spennt, kann mer net haspele dass. Dür-Lucherbg. Wenn me haspelt, spennt me net grobe u. feine Arbeit kann nicht zugleich erledigt werden; me ka net h. en sp. zeglich Aach, Allg. Wer nit wog (wagt), der nit wennt; wer nit haspelt, der nit spennt MülhRh, Sol, Mettm, Köln, [Bd. 8, Sp. 353]
Dür, Jül, Aach, Malm, SNfrk. Dat es gehaspelt be gespunne bleibt sich gleich May-Kollig. Dräh dau et Rad, ech moss sp.! niemand kann zwei Herren zugleich dienen Aden-Weibern. Sp. deiht nit vill gewennen; doch de't nit deiht, allzick (-zeit) mem eigen Hingersch nackig geiht Köln-Stdt, — get klän Gewennen; awwer ber't net däht, de seiht, bie't em gäht Neuw-GrMaischd. We sech e Bröttsche verdene well, mott sp., mott et Morges fröh begönne on sp. bis et ovends lat (spät), eəte sech mar half sat on dörf net kike no ene leckere Brock, söns krit e noch net ens ene nöə Rock! MGladb. Wer de Hohnder (Hühner) hät, für Eier ze lege, on de Mäd (Magd), für ze sp., der küt net weck (weit) Dür-Golzh. Selfs gesponne on s. gemat es de beiste Buretrach Rip, Verbr., — selver genoht (genahtet) es de beste Burenstoot Sol, — selfs genat hät de Frau met Stolz gedraht (getragen) Köln-Stdt —, selfet gewonn Trier-Stdt. Doə hät ene Bur gesponne ist ein Loch in der Hose Kemp. Iərsch gewonne, Katte gesponne der erste Gewinn haftet nicht Kref. En alt Frau kann meh möt Sp. verdeine wie der beste Schläger Kref-Osterath. Lichtmess, sp. vergess, bei Dag gess, bei D. schlofe gang, bei D. ufgestann Hunsr, — am helle Da ze Nach gess Rhfrk, Mosfrk. Fir L. werd gesponne, no L. w. gestrickt Neuw-OBieber. Detsde noch det Gare spule, seit Getraure is et gespunn Hunsr. Jedder Dag en Dröəhtje gesponne, es op et Joəhr ene Hembsmau (-ärmel) gewonne durch anhaltende Arbeit kommt man zum Ziel Aach, Geld. Ek glöf nit, dat en doə Si (Seide) be spönnt dass er dabei reich wird Kemp, Allg. Klen Gare sp. nachgiebig sein Eup. Dat es en anger (kle) Werk (Werg), sät de Frau, do sponn se Heu Grevbr-Wickrathbg, Kemp-Grefr, Geld-Leuth. Langk W. spennt sech gut Mörs-Xanten. Dat es gesponne W. abgekartetes Spiel Heinsb-Dremmen. Se sp. et Stroh vom Dach eronner sp. sehr fleissig Birkf. Gesponnene Sangk (Sand) soll der Aprilsnarr holen Düss-Bilk. Nicks (kei Fämke werd) es su finn gesponnen, et kömmt endlich an de Sonnen Sol, Verbr. wie nhd. Dat hott e so fin g. schlau gedeichselt Kemp. Spenn decke, sp. d., alle Dag drei Stecke! Ruf der Meise Mos, Elbf. — Im Kinderld. Spenn, Mädche, sp., denge Freier kömmp eren; spenns du net, dann wenns du net, dann k. och denge Fr. net! Dür, — dann wellen ow ock de Frejers nit! Geld-Kevelaer, — spenn, de Freier setz dren! Dür-Gürzenich; spenn, der Wenter es bal röm; spennsde net, gewennsde net, krijsde och kä Hemdche net! Siegld. Us Mad (Magd), die hät e Mötzke öm, dät ös esuə bestoəve; wenn oəves der Freier kömmt, da schmitt sie et en den Oəve altes Spinnld. Heinsb. Mariechen, M., spenn frei (schnell); de Jongen kuən am Dor eren; met de rude Kappen wellen se dech schnappen! MülhRh. De Decke on de Dönne, die genge tesame sp.; de Decke fel (fiel) de Trapp eraf, de Dönne hel (hielt) sech am Spönnrad fas [hel sech am sp.]! MGladb, Grevbr. Et soət enen Ül (Eule) en spunn, s. op en dicke Tunn en hau (hatte) ei silvere Spuleke (Spule); valladevia, Sp., et soət enen Ül en spunn! Heinsb-Millen. Reire, [Bd. 8, Sp. 354]
r., Räss-che (Ross), do owe stehr e Schläss-che (Schloss), do gucke drei Jungfraə raus; die än spinnt Seire (Seide), die anner wickelt Weire (Weiden), die a. micht e rōre Rock fir de liewe Herrgott! mit Var. Verbr. Rhfrk, Mosfrk. Traff, tr., tr., do hengen es ne Graf (Graben), an de Gr., do steət en Hus, do kicke drei Mamsellen erus; de spennt Flass en Siə, de anger schellt en Wiə, de dreide schniət (schneidet) et Haverstrüh; os gottste Kenger (Kinder) es ze blü (blöde); tr., tr., tr., do hengen es ne Graf! Aach-Stdt. Sponne, sp. Flass sevvemol heröm; Mrie (Maria), dreh dech eröm! Mrie hät sech herömgedreht, hät et Hennersch (Gesäss) fürgekihrt; sp., sp., Fl. sevvemol heröm! so lange wiederholt, bis sich im Reigen jedes Mädchen gedreht hat Aden-Hümmel. — Volksgl. An den verbotenen Tagen (zwischen Weihnachten u. Dreikönigen, Fastnachtdienstag) durfte nicht gesponnen werden; sonst frassen die Mäuse das Gesponnene Allg. — b. die Spinne, die Raupe spinnt, wie nhd. RA.: Wenn de Sponn (Kobl) Lenge (Leinen) spennt oder einfach sp., git et got Wedder OSieg, Allg. Dem Schwätzer spennt och der Kobb net in der Mulen Gummb. — c. in der Wend.: De Moddergoddes ös an't sp. beim Altweibersommer Kemp, Allg. — d. Tabak sp., zu fingerdicken, auch dünnern Schnüren verarbeiten, bes. Kautabak Klevld. — 2. übertr. a. schnurren, von der Katze, zum Ausdr. der Zufriedenheit u. des Wohlbehagens Allg. — b. dummes Zeug schwatzen, quasseln, prahlen; loss no mat Sp.! Saarl-Dilling, Trier-Scheidw, Bo-Röttgen, Mörs-Veen. — c. etwas närrisch sein, sich eigentümlich benehmen; der es am sp.; dau spennst wohl Rhfrk, Allg.; auch dem spennt et Merz-Schweml, May-MüMaif, — et dor bowe Emmerich. — d. vor sich hinstierend, mit sich selber sprechend grübeln, nachsinnen Saarl-Ensd, Rip, NBerg, Kref-Bockum. — e. ein Klickersp. Gummb-Marienberghsn Nümbrecht. — f. absol. scherzh. essen; he es am sp. Ahrw-Remag, uWupp, Düss; de spennt seine Hanf isst unbelegtes Brot Kobl-Stdt; de sp. drogge isst trockenes Brot Saarbr, — drüg Köln-Frechen. — g. du kriescht äner gespunn! einen Tadel, Verweis Saarbr. — h. sp. goəhn sich fortmachen, ausreissen Kemp-Süchteln. — i. et spennt sich mit et Werk es beginnt Heinsb. — Abl.: die Spinnerei, dat Gespinn(s). |