Wörterbuchnetz
Netz-Navigator
 
 PfWB Sorge (Bd. 6, Sp. 182)   PfWB spinnen (Bd. 6, Sp. 286)   PfWB voll-fressen (Bd. 2, Sp. 1496) 
   Sorge f.: 'Besorgnis, Kummer, Ärger', Sorch, Sorsch [verbr., Krämer Gal 200], Sorg [mancherorts mittl. VPf vereinzelt übrige Pf], Sarrick [Lambert Penns 139]; häufiger im Pl. gebr.: Sorje [mancherorts WPf NPf NOPf, Henn Mda.-Int. 294 Müller Dietschw 59 Schneckenburger 25], Sorche, Sorsche [mancherorts VPf SPf vereinzelt übrige Pf], Sorge [mancherorts mittl. VPf vereinzelt übrige Pf], Sarje [vereinzelt WPf, Christmann Kaulb 71 Mang 103 Lambert Penns 130]; vgl. PfWB Versorgnis; Zs.: PfWB Vaters-, PfWB Fürsorge, PfWB Muttersorgen. Er hot schwere Sorge [ BZ-Dernb]. Mach der norr weche dem kä Sorge [ GH-Kand]. Die machen sich ken Sorge un lossen Gott en gude Mann sein [Frankth]. Ehre Kummer unn ehr Sorche hott se fer sich behall [Schneider Singersepp 37]. Der hat kää Kummer un kää Sorje [Damm Schoggelgaul 29]. Wer hatt do noch Sorsche, / wo die ganz Erd nix wie juuwelt un lacht [Kraus Pädcher 18]. Un endlich ame scheene Morje / War er erleest vun seine Sorje [Münch Werke I 76]. Un was dich noot fer Sorje robbe, / ... / Das sein die Krimmele vun dem Stobbe [Ranssweiler 102]. RA.: sich Sorche um ungeleechde Eier mache 'sich über noch nicht Existierendes Gedanken machen' [ BZ-Klingmst, mancherorts]. Gude Nacht ihr Sorge, lecken mich am Arsch bis morge, wegwerfende RA., häufig Menschen in den Mund gelegt, die sorglos in den Tag hineinleben [ NW-Lambr]. SprW.: Borje macht Sorje [NW-Hardbg, mancherorts Horne Penns 103]. D'r Mensch hot Särge sei Lewe lang [Fogel Prov. Penns Nr. 1464]. Zieht mer de Kercherock aus, gehe die Sorje an [ KU-O'alb]. Wamm'r was hat, hat m'r Sorche, un wamm'r nix hat, noch mehn [ Don-Gottlob]. Die gröschte Sorche sin die, wo mer sich selwer macht [Feierowend 5/1953 Nr. 24]. Wammer kä Sorche hat, macht mer sich [Bergz (Kamm 81)]. Kleene Kinner, kleene Sorje, große Kinner, große Sorje [KU-Trahw, verbr., auch Auslandspfälzer]. Volksgl.: Spinne am Morje, bringt Kummer un Sorje, / Spinne am Middaach, bringt Glick de nägschde Daach, / Spinne am Awend, erquickend un lawend, wird von den meisten Gewährsleuten auf das Tier 'Spinne' bezogen, von anderen auch auf die Tätigkeit des Spinnens [ KL-Wörsb], in Var. verbr. vgl. PfWB Kummer, PfWB laben, PfWB Mittag 2, PfWB Spinne, PfWB spinnen. RhWB Rhein. VIII 229; LothWB Lothr. 482; ElsWB Els. II 374.

 

   spinnen st.:
1.
a. 'Wolle, Hanf, Flachs zu Fäden zusammendrehen', spinne (binə) [verbr., Lambert Penns 140 Krämer Gal 202], spenne (benə, bęnə) [vereinzelt SOPf westl. SWPf RO-Lohnsf FR-Tiefth]; Part. Perf. g(e)spunne [VPf, Lambert Penns 140], g(e)spunn [WPf, Henn Mda.-Int. 100 Mang 105], gesponn [ KL-Schallodb]; vgl. PfWB hoden2; Zs.: PfWB verspinnen. Se spinnt rään Werg (feines Werg) [LA-Impfl]. Sie spinnt uf de Gääß ('langgebautes Spinnrad', s. PfWB Geiß 3 a) [ LA-Gommh]. De Hanef werd uf'm Spinnrad gespunn [ KU-Schmittw/O]. Friher hun die Weibsleit aach Woll gespunn [ KU-Schmittw/O]. De Hanf werd gederrt, gerescht, gebrecht, geklammt, gehechelt un gespunn [ IB-Gersh]. Selbscht wenn emol des Liecht net schee gebrennt hot, die henn doch spenne kinne [ LA-Rhodt]. Ganz automatisch hann do die Männer, die Fraae, die Buwe unn die Mäd beim Spinne un Stricke mitgesung [Schneider Singersepp 9]. Lenche, dir iss beim Spinne de Fade gerisse un do han ich 's Recht, de Rocke se nemme [Kühn Kumödi 88]. RA.: Der spinnt kein Seide, von einem mit einem stets offenen, freimütigen Urteil [Hebel 22]. SprW.: Die schlimmschde Weiwer spinnen oft 's bescht Garn [Feierowend 31/1955 7]. 's is nix so fein gespunn, 's kummt alles an die Sunn [ ZW-Bechhf, GH-Schwegh Gal-Brunndorf Buch-St. Onufry]. Lichtmeß - Spinne vergeß, bei Dag se Nacht geß, bei Dag ufgestann, bei Dag schlofegang [ KU-Kaulb]; ... do hot sich e Fraa besunne, un hot noch hunnert Elle g'spunne [ BZ-Annw]; in weiteren zahlreichen Var. verbr., s. PfWB Lichtmeß. Spenne am Morje brengt Koumer oun Sorje, spenne am Mettag brengt Mieh oun Plag, spenne am Awend, erquickend oun labend [ WD-Niedkch], in Varianten mancherorts; zum Verhältnis zu PfWB Spinne s. d.; der Gewährsmann aus WD-Niedkch erklärt die Bedeutung des Sprichwortes so: Wer mittags oder gar schon morgens spinnen muß, um sein Brot zu verdienen, ist arm und geplagt. Wer es aber nur abends zur Abwechslung oder aus Langeweile tut, findet Erholung dabei. Volksgl.: »Am Faßnachtsabend soll nicht gesponnen werden, daß die Mäuse das Gespinnste nicht zerfressen (vermutlich wegen der fettigen Hände von den Küchelchen her)« [Schandein Bav. IV,2 379]. VR.: Spinn, Mädel, spinn, / noo wachsen dir die Sinn, / noo wachsen dir die gäle Hoor, / kumme dir die kluge Johr, / spinn, Mädel, spinn! [JKurpf. 1930 22]; weitere VR. s. PfWB Herrgott 1 a, Madame 1 a, PfWB schockeln 1, PfWB Sonne 1 a, PfWB Seide 1. a. 1621: Sailer, welcher ... die 2 härin Sail gespunnen [WerschwSchR 178r]. —
b. 'Spinnfäden ziehen, ein Netz oder Kokon weben', von Spinnen, Raupen [vereinzelt]. BR.: Hot die Spinn en Nest gespunne, / Hot der Summer schun gewunne [PennsDeitschEck 3. 4. 1937]. —
2. 'schnurren', von der Katze [verbr.

[Bd. 6, Sp. 287]
NPf NWPf WD-Marth HB-Einöd ZW-Käshf PS-Gersb LU-Alsh/Gr NW-Niedkch BZ-Dierb Hermbghf GH-Minf Don-Lenauheim Lovrin]. Die Katz spinnt [ LU-Alsh]. —
3.
a. '(tüchtig) essen' [KU-Schmittw/O RO-Odh LA-Venn, Schandein Notizen]; Syn. s. PfWB vollfressen, PfWB wamschen. Un aach die negschte Nochbersleit, / - Mer därf net knixig sein, / Hatt' ich gelad - die hunn gespunn, / Na jo - wie Belleit (Bettelleute) sein! [Müller Butterbärwel 38]. —
b. 'eine herunterhauen, ohrfeigen' [verbr.]; Syn. s. PfWB ohrfeigen, PfWB verhauen. Ich spinn de ään! [ KL-H'spey]. Dem hawwich änni gespunne [ LU-Neuhf]. Er hat em e gurri gespunn [ IB-Hass]. Ich häb em e paar gespunne [ GH-Sondh]. Ich häwwem änni gespunne, die gedenkt em [ LA-Edk]. —
4.
a. 'vor sich hin sinnen, in den Tag träumen, sich etwas einbilden' [KU-Eisb RO-Münchw KL-Olsbr NW-Haardt Mußb LA-Venn BZ-Silz GH-Bellh, Wilms Alph. 46]; Syn. s. PfWB simulieren. Was spinnsche dann?, dass. [ RO-Münchw]. Was spennscht du? 'Was überlegst du, woran denkst du?' [ NW-Mußb]. Iß aaner e Sonderling un sinnt / Un simmeliert, dann haaßts: Er schpinnt [Kühn Palz 2]. —
b. 'dummes Zeug reden' [RO-Lohnsf Messbhf LA-Venn Spey Höh 143 Thielen 105]; Syn. s. PfWB schwätzen 2; dumme Plän sp. 'dummes Zeug schwätzen' [ RO-Lohnsf]. —
c. 'geistig nicht recht in Ordnung, närrisch, verrückt sein' [verbr.]; Syn. s. PfWB verrücken 2 a. Der spinnt [KL-Erlb, verbr.]. Er spinnt im hechschde Grad [ HB-Lu'thal, mancherorts]. Du spinncht (sic!) jo! [ NW-Neidfs]. Ich glääb, du spennscht! [ LA-Bornh]. Mer meent, der dät sp. [ KL-Katzw]. Dem spinnt's [ FR-Quirnh]. Hoscht schun g'heert, der Nochber spinnt [ FR-Mörsch]. RA.: Er spinnt un vergeßt's Trede [RO-Sippf]. SprW.: Wann enner spinnt, fangt's im Kopp (Hern) aa [Krieger 20, vereinzelt]. —
5. vgl. PfWB an-, PfWB einspinnen. — RhWB Rhein. VIII 352 ff.; LothWB Lothr. 487; ElsWB Els. II 543/44.

 

   voll-fressen st., schw.: sich v., wie schd.; vgl. PfWB anacheln, -essen, -flicken 2, PfWB -fressen 2, -mästen, PfWB ausfressen 3, PfWB verfressen 2 a, PfWB herausfressen, PfWB vollschlagen 2; s. auch die Syn. bei essen. Er dut sich immer vollfresse [KB-Kriegsf, verbr.]. Das Vieh hat sich heit vullgefreßt [ NW-Niedkch]. Er isch vollgefresse [LA-Siebdg, verbr.]. Das is mol e Vollgefressener [KU-Bedb, verbr.]; vgl. PfWB Dicksack. Südhess. II 843. —