Wörterbuchnetz
Netz-Navigator
 
 PfWB Schnee-tümmelwetter (Bd. 5, Sp. 1288)   PfWB tümmeln (Bd. 2, Sp. 606)   RhWB morgens (Bd. 5, Sp. 1296) 
  -tümmelwetter n.: 'Wintergewitter', -dimmelwerrer [ KL-Hütschhs]; vgl. PfWB tümmeln 1 'donnern'. —

 

   tümmeln, tummeln2schw.:
1. = PfWB donnern.
a. vom Schall nach dem Blitzschlag, dimm(e)le (dim(ə)lə, zu (e) vgl. PfWB dengeln, K. 87) [WPf NPf verbr. VPf (ohne SO-Ecke, s. u.) Lambert Penns 41 Don Gal Buch Rußl], demele (demələ) [ KU-Langb Wahnwg Krottb Frohnhf RO-Lohnsf], däimele (dęimələ) [ KU-Breitb], dumm(e)le (dum(ə)lə) [Frankth LU-Mundh NW-Forst], (dumlə) [SO-Ecke der VPf bis zur Linie GH-O'lustdt — LA-Offb — GH-Minf — BZ-Schweig]. Das Wort wird mehr und mehr von jüngerem dunnere (s. PfWB donnern) verdrängt, das schon um 1930 in der VPf (außer der SO-Ecke) vorherrschte. Es dimmelt fescht 'sehr' [PS-Erfw, verbr.]. Mer krieje e Gewirrer, uf'm Roßberich dimmelt's schun [ KU-Schmittw/O]. RA.: Er macht e Buckel wie e Katz, wann's dummelt [ GH-Vollmw], e Gesicht wie e Kader, wann's dimmelt [verbr. Don Gal Buch], wie e Gans, wann's dimmelt [ ZW-Gr'bundb Battw], wie Schäf 'Schafe', ... [PfId. 173 (WPf)]. Dem steigt de Kamm wie'm Hahn, wann's blitzt un dimmelt [ BZ-Dierb]. WR.: Wann's morjens dimmelt, dimmelt's de ganze Dag [ NW-Frankeck]. Wann's dimmelt iwwer de kahle Wald, dann soll verschrecke jung un alt [ KU-Bedb, WD-Niedkch]. Dummelt's iwwer de darre 'dürren' Wald, sellen trauere jung un alt [ GH-Vollmw]. Wann's dimmelt iwwer de kahle Wald, do kann sich freie jung un alt [ KU-Adb Kaulb], durch de hohle Wald, werd's noch emol sechs Woche kalt [Kaislt]. Wann's dummelt iwwer Dolle (?), gibt's alle volle 'volle Weinfässer' [ LA-Herxhwey]. —
b. vom fernen Kanonendonner [Kus]. —
2. übertr.
a. 'schnell laufen'. Er dimmelt [ KU-Ulm]. Mer sein schnell gedimmelt [ KU-Schmittw/O].

[Bd. 2, Sp. 607]
Zs. PfWB heruntertümmeln. —
b. 'prügeln'; eene dimmele [ NW-Haßl Spey]. Syn. s. PfWB verhauen. — Verbalbildung (mit und ohne Umlaut) zu mhd. tumel 'betäubender Schall'; vgl. auch mhd. tumelen (subst. Inf.) 'Lärm, Getöse'. — Südhess. I 1527 dimmeln, 1818 dummeln; RhWB Rhein. I 1361 dimmeln; Saarbr. 47; LothWB Lothr. 89; ElsWB Els. II 684; Bad. I 590/91.

 

  PfWB morgens (s. den Vokal bei Morgen) Rhfrk -jənts [-jəds Saarbr, Saarl, Simm; morids Ottw]; Mosfrk, Rip, Berg -jənts u. -jəs im selben Orte [-jənts u. mūărəs WBitb; -jənsdər Trier-Stdt; -jənts, –jəs u. mǫrəs Sieg]; Eup mrəs; SNfrk, Klevld -jəs [Selfk, Kemp, Geld, Mörs, Klev daneben mǫrəjəs, –-, –-]; statt m. (allein) steht daneben Rhfrk dəs m., 's m.; sonst dəs, ət m. Adv.: in der Frühe; frih m.; Monigs (Montags) m. Mosfrk, Allg.; m. eh (vor) Dag vor Tagesanbruch; morgesənacht m. Nacht Wend, Birkf. RA.: De es alt (schon) fröh m. möd Köln-Stdt. M. rut (Morgenrot), säle got Altk-Bachenbg. Des Weək (Woche) fengt got an, sät der Spetzbof, do hongen se öm es Moənes m. an der Galg Heinsb. — Bes. im Gegens. zum ‘Abend’: Owends gel, m. scheel; o. rut, m. gut (bei Abendrot) Mosfrk, — m. en Pot Ruhr. Ovends däu (drücke) mech dar on m. kratz mech dedann vom Schläfrigen, der nicht ins Bett will Sieg-ODollend; o. könne se net drop (aufs Bett) on m. net op MGladb. Des O. danzen (höppen) un springen un des m. de Botz (Hose) nit finge (finden) Köln, Berg, Ruhr. O. bei de Kuhle un m. in de Huhle Zell-Lautzenhsn. Des O. e jen Hus un es M. net drus Bergh-Bergerhsn (s. weiter bei Abend). De werkt ger, b oss et M. on et Mommeddes net, on dann hat e och noch ger sin Neitsroh (Nachtsruhe) MGladb.