Wörterbuchnetz
Netz-Navigator
 
 PfWB holen (Bd. 3, Sp. 1143)   PfWB wieder-holen (Bd. 6, Sp. 1321) 
   holen schw., st.:
1. etwas h.
a. 'hingehen und herbeibringen', hole (hōlə) [WPf ohne lothr. SWPf u. Ost-PS NPf nördl. VPf Hauptteil der mittl. VPf Südteil der südl. VPf], holle (holə) [verbr. lothr. SWPf teilweise mittl. VPf (s. Bertram § 101)], hule (hūlə) [ KU-Reiffb RO-Rehbn Duchr], houle (hǫulə) [Süden der mittl. VPf Norden der südl. VPf (s. Heeger Südostpf. § 10 u. Karte a. a. O. nach S. 36)], (houłə) [ KL-Lind], haule (hḁulə) [vereinzelt im houle-Gebiet]; zur Lautung des Vokals vgl. PfWB Kohle. Konj. s. F. —
α. Brot h. (aus dem Laden) [allg.]; uf Bump h. 'anschreiben lassen' [ LU-Oggh]; aus'm Keller h. [verbr.]; se drinke h. [verbr.]. Den Dummen schickt man Schnookefett h. [ BZ-Dernb] oder Haschpelschmeer h. [ FR-Gr'niedh]. Zuruf an den Hund: Hol's! [verbr.]. —
β. Haai h. 'Heu einfahren' [verbr.]; Fuder h.

[Bd. 3, Sp. 1144]
'Grünfutter vom Feld h.' [verbr.]. RA.: Dem han ich gesaat, wo Bartel de Moscht holt 'Den habe ich verhauen', auch 'Dem habe ich die Meinung gesagt' [ KL-Reichb, mancherorts]. For denne soll ich die Käschde aus'm Feier h. [Krieger 20]. Zurechtweisung für einen, der beim Essen zuviel auf den Teller nimmt: Hol doch glei die Mischtgräff 'Mistgabel' [ LA-Maik]. Er hoult alles wirrer aus de Lumpekischt 'bringt Unangenehmes in Erinnerung' [ LA-Edh]. SprW.: Wo nix is (auch: Wo mer nix hindut), kammer nix h. [ KL-Katzw, KU-Diedk KB-Bischh Don-St. Andreas Buch-Tereblestie]. Was mer weit wegwerft, muß mer vun weit holle [Don-Gertianosch, verbr. Gal Buch Rußl]. Lihnschde (leihst du) mer eppes, so is es halwer mein; holsch der's nimmehr, so is es ganz mein [ PS-Geisbg]. Brauchtum: Kinder gehen an Ostern Eier h. [ KB-Mauchh]. Am Kirchweihfest wird die Kerwe geholt [Schandein Bav. IV/2, 385]. Kinder warnen die schwarzen Ameisen vor den roten: Ämendse, holt eier Eier, die Russe kumme [ LU-Altr]. KR.: Reche, Rechedroppe, mein Vadder will mich kloppe; mein Mudder geht ins Owwerland, holt en Sack voll Silwersand [ GH-Schwegh]. Ein Fingerspiel s. PfWB pumpen 1 a. Den Neckreim auf die Bewohner von RO-Rehborn s. PfWB Butelle. a. 1400: Were es auch dan, das imand in dem ghanerben sturbe vnnd begert in das closter, den sollen sie holen ahn goldt vnnd silber vnnd sollen in bestatten [PfWeist. II 557 (NW-Freinsh)]. a. 1582: Maaß vnd eych ist biß daherro alten herkommen nach vff erforderte nothurfft zu Weyßheimb vff Sandt geholt [PfWeist. II 524 (FR-Flomh)]. a. 1553: Item sie erkennen schuldig zu sein alle jahr zwei fuder wein zu holen im Elsaß [ABlieskst 48]. —
b. 'sich beim Essen bedienen'. Hol der nor mehner! [KL-Vogb, verbr.]. Holet och! [ KU-Haschb/R]. Hole Se sich nore! [ HB-Kirrbg]. Er heelt Meefel vull (Mäuler voll) wie e Kuh [ WD-Niedkch]. —
c. 'sich etwas mit List aneignen'. Der schlecht Kerl hot mer jo de ganze Baamvoll Äppel gehol [ KU-Kaulb]. Er hault, wu esch [ LA-Herxh]. RA.: Do heelt's eich aa ken Katz mih (das Gegessene) [ KU-Bedb]. SprW.: Der Dieb holt, wo's nix koscht [ KL-Reichb]. Hot de Deiwel die Worscht g'holt, kann er aa noch die Stang h. [ NW-Haßl Spey]. —
d. 'erwerben, gewinnen'. Er hot de eerschde (Preis) geholt [ KU-Schmittw/O.] Bei dem is nix se h. [KB-Bubh, verbr.]. SprW.: In Pole isch net viel se h. [ NW-Geinsh]. —
e. sich etwas h.
α. sich Rot h. 'Rat h.' [verbr.]. —
β. Ich häb mer en Matze 'eine kleine Verletzung' gehoult [ GH-Rh'zab]. Ich han mer am Fenschderlade e Bause gehol [Kaislt]. Bei dere Kält kann mer sich leicht eppes h. [GH-Schwegh, verbr.]. Er hot sich eppes Schänes g'holt, von einer Geschlechtskrankheit [ LU-Opp]. Er hat sich ene g'holt 'hat sich einen Rausch angetrunken' [ SP-Schiffstdt, mancherorts]. Do kann mer sich jo de Dot h. [RO-Obd,

[Bd. 3, Sp. 1145]
verbr.]. Auf dem beschwerlichen Weg kammer sich miede Been (Fieß) h. [verbr. Don Gal Buch]. Er hot sich en Korb g'holt [Land, verbr., auch Don Gal Buch Rußl]. —
f. Ochdem (Odem) h. 'Atem h.' [verbr.]. —
2. einen Menschen, ein Tier h.
a. 'herbeirufen'; de Dokder h. [verbr.]. Er hat se zum Danz geholt [ ZW-Battw]. Die holt kener (zum Tanz) [ LU-Assh]. Volksgl.: Die Glocke sin nooch Rom g'floche un holen 's Oschderhäsel, deshalb wird von Gründonnerstag bis Karsamstag nicht geläutet [ LA-Maik]. —
b. 'fangen'. Zuruf an den Hund: Hol se, die Katz! [ LU-Alsh]. Scheuchruf für Gänse: Husch, husch, hol se! [NW-Frankeck, verbr.]. Sie hawwe ne (den Dieb) heit g'holt [LU-Opp, verbr.]. Verwünschungen: De Deiwel soll dich h.! [PS-Erfw, verbr.]. E Gewidder soll dich h.! [ KU-Schmittw/O GH-Nd'lustdt]. Der Schinner soll dich h.! [verbr. Gal]. Kinder schreckt man beim Dunkelwerden: Die Krawwelkatz helt dich! [RO-Münstapp]. Eich hole noch die Nachteile! [ GH-Kand]. O weh, der Buwefänger holt dich! [Pirmas]. De Deiwel soll mich h. (wenn ich nicht die Wahrheit gesagt habe) [ NW-Wachh]. SprW.: Hot de Deiwel die Gääß g'holt, kann er aach de Bock h. [RO-Als, verbr.]; dass. mit dem Nachsatz: kann er aa noch de Strick h. [ NW-Wachh], kann er aa die Knoddele h. [ NW-Freinsh]. Was nutzt mer's, wann ehne der Deiwel holt, un ich muß de Fuhrlohn zahle! [ Gal-Brotschk]. Der Deiwel holt sein Kind net [Don-Gert verbr. Gal Buch Rußl-Worms]. Was de Winder nit will, hoult sich de April 'Was im Winter nicht stirbt, das stirbt im April' [ LA-Nd'hochstdt]. VR.: Storch, Storch, fliech iwwer 's Glockehaus! Sitzen drei schääne Boppe haus. Hol äine fer dich, äine fer mich un äine fer de Heinerich [ KU-Schmittw/O]; Var. s. PfWB fliegen 1 a. Eine Ortsneckerei s. PfWB Hickehacke. —
3.
a. 'nehmen'; am Hals h. 'umarmen' [KU-Bedb, vereinzelt WPf]. Ich hol dich gleich an de Ohre, Androhung einer Züchtigung [ LU-Alsh]. Er hat sich 's Lewe gehol [IB-Heckdh, verbr. lothr. SWPf]. Er holt 's Maul vull, vom Wichtigtuer [ WD-Niedkch]. Jetzt muß ich awwer Abschied holle [ Don-Lenauh]. —
b. Das Klääd kann mer uf die anner Sitt h. 'wenden' [ IB-Bliesmg/Bolch]. —
c. 'betrügen'. Er hat mich gehol [ IB-Biesing]. — Zs.: PfWB ab-, PfWB auf-, PfWB aus-, PfWB bei-, PfWB ein-, PfWB er-, PfWB ver-, PfWB heim-, PfWB her-, PfWB herauf-, PfWB heraus-, PfWB herbei-, PfWB herein-, PfWB herüber-, PfWB herum-, PfWB herunter-, PfWB hinüber-, PfWB nach-, PfWB über-, PfWB weg-, PfWB wieder-, PfWB zu-, PfWB zurückholen; vgl. auch Teufelsholen(s). — F.: Part. Perf. endet in der VPf zumeist auf -lt, in der WPf häufig auf -l, in LA-Ilbh: geholl. Zur Konjug. vgl. PfWB fallen, PfWB tragen; Umlaut in 2. u. 3. Sing. verbr. NWPf RO-Als HB-Limb. — Südhess. III 664 ff.; RhWB Rhein. III 757 ff.; LothWB Lothr. 248; ElsWB Els. I 322; Bad. II 557.

 

  -holen schw.: 'erneut sagen oder tun', -hole [vereinzelt, Lambert Penns 178]. Er wirrerholt alles zweemol [ ZW-Battw]. SprW.: Uff wirrerholte Sträich, fäält die dickscht Äich 'Beharrliches Tun bringt Erfolg' [ KU-Schmittw/O]. Rhein. IX 497. —