| Netz-Navigator | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| PfWB Hals (Bd. 3, Sp. 603) | PfWB Wamme (Bd. 6, Sp. 1039) | PfWB Gunkel (Bd. 3, Sp. 505) | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
1. 'Hals bei Mensch und Tier', Hals (hals, halds) [weit verbr. WPf NPf nördl. VPf mancherorts mittl. u. südl. VPf], (hḁls, hḁlds) [mancherorts WPf NPf nördl. VPf weit verbr. mittl. u. südl. VPf Ost-PS]; Pl. Häls [allg.], Dim. Hälsje, -che [WPf NPf], Hälsel [VPf]. — a. H. als Ganzes: e langer (korzer, dicker, dinner) H. [allg.]. De Kuh ehrn H. is dick [ LU-Alsh]. Er hot e steife H. [ GH-Westh]. Ich schlaa d'r an de H. [ ZW-Krähbg]. Zur Bez. der Umarmung: um de H. falle [NW-Geinsh, verbr.], um de H. krieje [Bd. 3, Sp. 604] [ KB-Kriegsf], um de H. nemme [BZ-Stein, verbr.]; sich ääm an de H. hänge [verbr.]. Ich du noch 'm Hinkel (de Daub) de H. rumdrehe 'das Huhn (die Taube) schlachten' [LU-Opp, verbr.]. Er hot sich de H. eingestärzt 'beim Sturz den H. gebrochen' [ LU-Oggh LA-Gommh]. RA. u. Vergl.: Sie hat e H. wie e Gans [ZW-Bechhf, verbr.], wie e Gääß [ LU-Alsh], wie e Sau [ NW-Kallstdt]. Du brechscht d'r de Hals [ LU-Altr]. Du brechscht noch H. un Been [ KL-Reichb]. Er hot sich de H. abgegrutzt 'Selbstmord durch Schnitt in die Gurgel begangen' [ LU-Ruchh]. Schneid d'r net de H. ab! 'Übernimm dich nicht!' [Kaislt]. Er hot sich en Strick an de Hals gemacht 'hat sich erhängt' [FR-Mühlh, verbr.]. 's Wasser geht'm bis an de H. [FR-Bockh, verbr.]. Er sterbt bald, sein Kopp is schun dicker wie de H., von einem Korpulenten [ NW-Elmst Kallstdt]. Er g'heert bis an de H. ingegrab un abgestolwert, Verwünschung [KL-Landstl Kaislt]. Er hot die Freck am H., von einem Schwindsüchtigen [WD-Niedkch, verbr.]. 's geht'm an de H. 'ans Leben' [ FR-Bockh]. Do werscht d'r awwer in de H. schneide 'Du wirst dich täuschen' [LU-Böhl, verbr.]. Du kriegscht mich an de H. [ NW-Kallstdt]. Nau hot er sie all uff sei H. [Beam Penns 49]. Do kännt mer sich die Schwindsucht an de H. ärjere [KB-Kerzh, verbr.]. Was henn die Leit an ihre Fenschtere die Häls geringelt, wie se den Uffzuch gsehne henn [Hartmann Unkel 87]. Es geht iwwer H. un Kopp, von überstürzter Hast [NW-Frankeck, verbr.]. Die Arwet wachst em iwwer de H. [ LU-Limbghf]. Bleib m'r vum H.! [ebd.]. Auf die Frage des Kindes, was ihm die Eltern aus der Stadt mitbringen werden, erhält es die scherzh. Antwort: E Dreckelche mit eem Lechelche, das hängscht der an dein Hälsje [verbr. Gal]. Beim Spiel mit dem gefangenen Maikäfer sagt das Kind: Maikäwwer, weis mer dein Spielche, sonscht brech ich der H. un Bein [ WD-Niedkch]; Ähnliches s. PfWB Albe2. SprW.: Dem Määdel, wu peift, dem Hinkel, wu kräht, g'heert de H. rumgedreht [BZ-Dierb, verbr., auch Penns Don Gal Buch]. Ein anderes SprW. s. bei Tummeldich. Volksgl.: Wammer 'n weher H. hot, soll mer der links Strump um der H. binne [Fogel Beliefs Penns Nr. 1557, NW-Kallstdt verbr. Gal]. Häng en Spinn um der H., sell kjuurt (kuriert) bloo Huschde [Fogel Beliefs Penns Nr. 1800]. Zs.: PfWB Bampel-, PfWB Gänse-, PfWB Grieben-, PfWB Hammels-, PfWB Kropf-, Krumm-, PfWB Sack-, PfWB Schwanen-, PfWB Spatzen-, PfWB Speck-, PfWB Storchenhals. — b. 'der Innenhals, Kehle, Schlund'; e g'schwollener H. [BZ-Nd'horb, verbr.]; e rauher H. [LA-Ilbh, verbr.]. Er hot's em H. 'hat Halsschmerzen' [KB-Zell, verbr.]. Er stinkt aus'm H. [ RO-Alsbr]. RA.: Mein H. is so rauh wie e Reibeise [ ZW-Battw]. Der hot en gute Zug am H. 'kann viel trinken' [Zahn Pläsier 138]. [Bd. 3, Sp. 605] Du ligscht (lügst) aach, so weit dir de H. hohl is [ FR-Quirnh]. Ich bin's satt bis an de H. [KU-O'staufb Wolfst]. Das steht m'r bis zum H. [Pirmas, verbr.]. Das wachst (kummt) m'r schun aus'm H. eraus [KU-Brück, verbr.]. 's is mer eppes in de letze H. kumm [PS-Claus, verbr.]; dass. auch: in de sunndagse H. [ Gal-Dornf]. Dem steck ich de Finger net in de H. 'Dem traue ich nicht' [ ZW-Battw]. Ich schlaa d'r die Zähn in de H. nin [PS-Eppbn, verbr.]. Dem Gutgläubigen g'heert in de H. g'schisse [ NW-Kallstdt]. Vom guten Wein sagt man: Mer määnt grad, es hätt em e Engel in de H. gesäächt 'gepißt' [Zweibr]. Ich han e Krott im H. 'bin heiser' [KU-Trahw, verbr., auch Gal]. Verwünschung: Wann du nore e struppige Besem iwwerzwerch im H. stecke häscht [Hebel 34]. SprW.: Wammer Butter eßt, kriet mer ken Knoche in de H. [Schandein Sprachsch.]. Zs. PfWB Sonntagshals. — 2. von Dingen in Halsform. Zs. PfWB Flaschen-, PfWB Galgen-, PfWB Keller-, PfWB Zahnhals. a. 'H. der Flasche'. Die Flasch hat so'n enger H., mer kummt mit der Berscht nit gut nein [ PS-Erfw]. RA.: eener Flasch de H. breche 'austrinken' [verbr.]. — b. de H. an der Gei (Geige) [ KL-Mackb]. — c. 'Kerbe am vorderen Ende des Wiesbaums' [ KL-Miesb RO-Lohnsf LU-Altr NW-Elmst LA-Mart]. — d. 'schmale Anhöhe'. a. 1533: biß vf den halß aben dem Melborn, da steet ein stein [PfWeist. II 546/ 47 (Frankenweide)]. — 3. Sonstiges. a. 'Fleisch vom H. des Schlachttieres' [ LU-Alsh/Gr Opp LA-Nd'hochstdt]. — b. in der Jägerspr. vom Bellen des Jagdhundes: H. gewwe [ RO-Dielkch]. — c. als Schimpfw. [ KU-Schmittw/O Gal-Bagbg Slawitz Ugartsbg]. Zs.: PfWB Plärr-, PfWB Geiz-, Lang-, PfWB Schrei-, PfWB Waghals. — d. in der Wend. Hals und Halsbein. a. 1404: hat zu riechten vber libe und gute, halsz vnd halszbende [PfWeist. I 324 (LA-Edk)]. a. 1501: zu richten vber hals, halsbein, dip vnd diepin [ebd. I 183 (RO-Börrstdt)]. — e. s. PfWB Dreh-, Nackt-, PfWB Stink-, PfWB Wende-, PfWB Windhals, PfWB Blutthälslein. — Südhess. III 62 ff.; RhWB Rhein. III 138 ff.; LothWB Lothr. 225; ElsWB Els. I 327/28; Bad. II 540/41.
| 1. 'hängender Fleischlappen am Hals von Rindern', Wamm [KU-Kollw ZW-Gr'bundb KL-Alsbn Mehlb LU-Altr NW-Deidh Geinsh BZ-Klingmst GH-Max'au Don-Lenauheim]; Gen. f. vorherrschend, Gen. m. LU-Neuhf; Pl. -e [vereinzelt]; vgl. PfWB Bampel 1 g, PfWB Bampelhals, PfWB Brustlappen 2 a, PfWB Triel, PfWB Fettlappen 1 a, PfWB Gebampels 1 b, PfWB Gelabber, PfWB Gunkel, Hals-, Haut-, PfWB Kuhlappen, PfWB Lappen, PfWB Schlund, PfWB Schlunk, PfWB Wampen 1 b. a. 1679: vor 10 pfund fleisch, gelüng vnd wam(m)en [GgHospR]. — 2. vgl. PfWB Fechwamme. — 3. FlN, In der Wamm [Spey]. a. 1613: in der Wammen [Engelhardt 30]. — RhWB Rhein. IX 231; ALA II 21.
| 1. 'herabhängende Masse'. a. 'dicke Backe (fett oder angeschwollen)', Gungel [ KU-Kaulb Erdb KL-Hirschhn]; vgl. PfWB Gunkelbacken. Der hat awwer e G. do hänge [ KU-Erdb]. — b. 'Doppelkinn' [ Don-Tscherwk]. — c. 'Wamme beim Rindvieh' [ Don-Schowe Torscha]; vgl. PfWB Bambel 1 g. — d. 'Bart beim Huhn', Pl. Gungele [ KU-Hundh]. — 2. 'dicke Nase' [Kus PS-H'mühlb NW-Seeb Leistdt]. — 3. scherzh. 'Uhr' [ KB-Kriegsf]. — Südhess. II 1521; RhWB Rhein. II 1491.
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| © 2010 by Kompetenzzentrum für elektronische Erschließungs- und Publikationsverfahren in den Geisteswissenschaften an der Universität Trier Home | Impressum | Kontakt | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||