Wörterbuchnetz
Netz-Navigator
 
 PfWB Deckel (Bd. 2, Sp. 177)   PfWB passen (Bd. 1, Sp. 593)   RhWB aufpassen (Bd. 6, Sp. 545) 
   Deckel m.:
1. 'abnehmbarer oder aufklappbarer Verschluß von Gefäßen und Behältern', Deckel (degəl) [allg.]; Dim. Deckelche [fast allg.], Deckele [mancherorts mittl. u. südl. VPf]; de Deckel ufmache, ufklappe, erunnernemme [allg.]; der D. vun der Pann, vum Hawwe, vum Dippche, vum Korb, vum Krug, vun de Dodelad (vom Sarg) [allg.]; vgl. PfWB Deckelkorb, PfWB -krug. Zs. Abort-, PfWB Abtritts-, PfWB Pfannen-, PfWB Pfeifen-, PfWB Bier-, PfWB Puffer-, PfWB Faß-, PfWB Hafen-, PfWB Kannen-, PfWB Kessel-, PfWB Sprung-, PfWB Uhrendeckel. Zs. mit Bezeichnung des Materials: Pappen-, Blech-, Glasdeckel. VR.: Deck de Deckel uf die Pann usw. s. PfWB Pfanne 1 a; Deckel, Deckel iwwer die Pann usw. s. PfWB Sonne. Neckreim: Schwarzbach is e schääni Stadt, Speyerbrunn e wischdi Stadt, Mickewiß e guri Stadt; Elmstään e Salzkischt, Appedaal de Deckel druf [VPf]; Varianten s. bei PfWB Appenthal, PfWB Bettelsack, PfWB darüber 1, PfWB Scheißkübel. SprW.: Uf jedes Dippche paßt e Deckelche 'Jedes Mädchen findet einen passenden Mann' [KU-Trahw, verbr., auch Don Gal Buch]; Var. s. bei PfWB passen 1 a, PfWB Tüpfen, PfWB finden, PfWB Hafen, PfWB krumm, PfWB schepp.
2.
a. scherzh., spöttisch, umgspr. für 'Schädeldecke', vgl. PfWB Schanddeckel. Syn. s. PfWB Kopf. Ich hau der uf de D. [PS-Burgalb, verbr.]. Der hot was uf'm D. 'ist gescheit' [ BZ-Annw]. —
b.
α. 'Kopfbedeckung', bes. 'breiter, alter Hut'; de D. schmeiße 'Hut abnehmen zum Gruß' [ NW-Hardbg]. E neie D. will se aa! [Hartmann Teemaschin 23]. RA.: Deckel ab, de Kaffee kocht!, dabei nimmt ein Kind dem anderen die Mütze vom Kopf [ KU-Kaulb]. Zs. PfWB Schabbes-, PfWB Schagrillendeckel. —
β. 'veralteter Frauenhut, alte Frauenhaube'; e alder D. [verbr. VPf], e Deckelche [ FR-Grünstdt]. —
c. 'Augenlid' in PfWB Augbrau-, PfWB Augendeckel. —
d. ' Teigdecke auf dem Apfelkuchen', vgl. Deckelapfel-, PfWB Deckelkuchen. —
e. 'Verschluß der gefüllten Honigzelle', vgl. PfWB abdeckeln. Es sinn schun D. uf de Rooße [ Gal-Dornf]. —
f. 'Buchdeckel'.

[Bd. 2, Sp. 178]
's Buch hot steife D. [allg.]. —
g. Deckelche 'Pantoffelheld' [ Don-Tscherwk]. — Südhess. I 1447/ 48; RhWB Rhein. I 1301/02; Saarbr. 44; LothWB Lothr. 82; ElsWB Els. II 669/70; Bad. I 447.

 

   passen schw.:
1. 'zusammenstimmen', wie schd.
a. sachl. 's baßt wie aangemeß, z. B. ein Kleid [allg.]. Auch im Part. Präs., z. B. Das Klaad is bassend [ FR-Bockh, allg.]. RA.: De Steel baßt nit zu de Hack, von einem ungleichen Ehepaar [ BZ-Dierb]. Das baßt wie e Fauscht ufs Aach [ GH-Mindlach]. Des baßt mer gar net en de Kram [ LA-Nd'hochstdt, allg.]. Wann der's net baßt, stecksche der e Stecke dezu [ KU-Kaulb Diedk]. Ich schlach der werrer de Hals, daß der de Krage nimmi baßt [GH-Nd'lustdt, verbr.]. Volksgl.: Wammer draamt vun Schnee, gebt's eppes, as em net baßt [Fogel Beliefs Penns Nr. 255]. SprW.: Kään Dippche is so schepp, 's baßt e Deckelche druf [ KU-Bedb]. —
b. persönl. Die basse net zuenanner [ KL-Reichb, allg.]. —
2. sich p. 'sich geziemen'. Das baßt sich net [Kaislt, allg.]. —
3.
a. 'gespannt warten, lauern'. Die Katz hockt vorm Loch un baßt [RO-Bistschd, verbr.]. Er hot gebaßt un hot gebaßt; doch kumme is nit Eener [Ney 124]. —
b. 'beim Kartenspiel ein Spiel vorüberlassen' [allg.]. — Zs.: PfWB auf-, PfWB hinein-, PfWB obacht-, PfWB verpassen. — F.: Zur Aussprache s. PfWB Baß.

 

 auf -passen: 1. etwas auf etwas a., messen, ob es drauf passt; ne Deckel op ene Pott opp. Rip; dem Pferde das Hufeisen a., dabei wird die Oppasszang u. der -zirckel benutzt Allg.; Foss o. Geilk-Oidtw. — 2.a. absol. aufmerken; pass op, jetz küt et; pass ens op, wat jetz gespillt wird passiert Rip, Allg. RA.: De musst ofp., der Parrer sat's ach (auch) nore ämol in de Kirch! zu dem, der etwas nicht verstanden hat Hunsr. Ufp. wie e Hechelmaus Rhfrk, — en Hechelkrämer, — H.macher Hunsr, — ene Spetzbof Rip, Allg., — enne Lurjäger (Wilddieb) Mörs, — em Deiwel sei Grossmodder Kreuzn-Monzing, — ene Luchs Allg., — ene Fuss (Fuchs) Allg., — ene Pengsfuss Rip, —

[Bd. 6, Sp. 546]
en Spetzmaus Neuw, — en Üll (Eule) Mörs-Büderich, — en Hos (Hase), den de Uhren spetzt Bitb-NWeis, — en Katz, die op en Mus lurt Sieg, — en Laus, die en't Strih seicht Zell-Senh. He passt op, of dər nörges en Hahn van et Fäken (Hühnersitz) fällt sieht sich nach einer Witwe um Rees-Haldern. Äs de Kopp nit uppasst, mitten de Ben et können Ruhr. De Foss (Fuchs) en den Gansenstall o. loten den Bock zum Gärtner machen Rees-Haldern. — Vorsichtig zu Werk gehen; bei der Arbet hesch et opgepass; der hät opgepass bei der Wahl seiner Frau Rip, Allg. — Sich hüten, in Ausrufen der Warnung; pass e bess-che op; opgepass, de Schlidde küt; o., de Föss weg; pass op, du Esel, dat de net fälls, — dat de ken (Ohrfeige) kris! Rip, Allg.; Bur, pass op ein Wurfsp. (s. Bauer). RA.: Wer net oppass, moss der Sack lappe die Augen oder den Beutel auf Sieg-Siegbg. Pass op, dat dich et Geseit (Gesicht) nöt ömschlett!! zum Erschreckten MGladb-Rheind. Pass uf, de Katzegeischt kummt! zum Einschüchtern der Kinder Saarbr, — do steht ener, der hat de Aue uf em zinnerne Teller leie! ebd. Pass op, der Oss (Ochse) stött (stösst) dech! zu einem, der die Butter zu dick aufträgt Nfrk, Rip. Spitz, pass op, der Pastor stichelt! Ess. Bur, pass op, de Fuss (Fuchs) prekt (predigt) de Passie! Geld. — De Pill opp. gut aufmerken Aach-Merkst. — b. auf einen (etwas) a., vor Schaden, Verlust behüten, dass er (es) keinen Schaden anrichtet; pass mer got op de Kenger (Kinder) op; du kanns jet op dat Esse (Gemös) opp.; pass jet op deng Arbet op! dass sie gut ausfällt Rip, Allg. (auch no (nach) enem opp.). — c. einem a. α. dass er keinen Unfug macht, keinen Schaden anrichtet; dem hat mer Agen (Augen) ze winnig ofzepassen Mosfrk; pass em gehüreg op, dat es ene lechte Stropp! Rip, Allg.; pass dinem Jong jet op, de freit alt (schon)! SNfrk, Allg. — β. einem auflauern; dau kriest ofgebasst Rhfrk, Allg.; auch auf einen am Wege warten; mer passden em op, bös e kom Rip, Allg. — γ. aufwarten; de muss vo meddig de Gäs en de Wirtstuəf opp.; de woər an't opp. am bedienen; lot se sech mar för et Geld opp.; ech well net opgepasst sen; den well opgepasst sin as en roh Ei, — enen Olger (Orgel); ech kann doch net jedder opp. SNfrk, Klevld.