Wörterbuchnetz
Netz-Navigator
 
 NRhWB heim (Bd. 9, Sp. 1294)   RhWB heim (Bd. 3, Sp. 443) 
  RhWB heim

 

  NRhWB  PfWB  ElsWB  LothWB heim in Kreuzn (Bingen Hahnenb Seesb), Simm (Dickenschd Ebschd Kaltenb Kludenb Külz Schlierschd Simmern Wahlb), Birkf, Meis (Bärenb), Wend [n. Heimb Berglangenb Ruschbg Altenglan Breungenborn Ehlenb OReidenb Becherb -e-, –ę- –ä- (u. überweit), vielfach Länge daneben; bei daheim (-ĭ-, –ə-, –äă-, –ă-, –-) meist Länge], Ottw, Saarbr, Saarl (Berus), Zell-Sohren

[Bd. 3, Sp. 444]
Raversbeuren Altlay, Aden-Dorsel hęm verbr.; sonst Rhfrk, Mosfrk hm, –ā-, –ē- [doch in Wittl, Bernk, Zell, Birkf, Koch, Kobl, Goar, May, Prüm, Neuw, Altk, Siegld vielfach hęim –ai-]; Rip, OBerg -ē- [uAhr, köln. Teil von Neuw, Köln-Stdt -ei-]; NBerg -ei-, –ē-, –ī-, –īə-; SNfrk -ē- [Mörs -ei-; MülhRuhr -ei-]; das Wort reicht rrhn. bis zur Ruhr, lrhn. bis etwas über die Ürd.-L.; h. ohne Schärfung steht auf die Frage ‘wohin’; auf die Frage ‘wo’ steht d:-, dă-, dər-, dəhē:m (setze den Vokal ein!) [Meis auch dəhǫm; May-Ettring dăhę·m.; Wippf d:hē:m u. dərhē:mə; in Trier-Ld (n. Mos), Wittl, WDaun, Bitb, Prüm dəm-, dənh:m, –hā:m; Trier-Clüsserath 'nh:m; Wittl-Gladb 'mhē:m; Daun-Boxbg om hē:m; Prüm-Burb 'nhē:m; Prüm-Orlenb dəunhē:m; manche MA. unterscheiden den Vokal von heim u. daheim, z. B. Bitb hēm, aber dəmh:m, –hā:m; Neuw-HeimbWeis haim, aber dəh:m; Kemp-Vinkr hēm, aber dərhę·m.; das OBerg, NBerg hat neben seltenem dohē:m, –hēm (usf.) təhēmə(n), –īə- (zu-) [Sol tohe·i.m(ən)]; mSieg tsəhē:m, tso-, ebenso Grevbr, Neuss (n. der Benr.-L. tə-); to-, tə-, tər-, du-, dəhē:m (im Unterschied von hēm: to-, təhę·i.m, –hē:m) SNfrk. — Monsch-Rötgen, Eup-Raeren, Aach, Geilk, Heinsb unterscheidet hēm (wohin) von hē:m (u. də-), in der Selfk hē:mə, z. B. h. sterve de miəhste Lüj; et es nörgens beister wie h.; suə, nu döt, als wenn ühr h. würd; du geəhs met, wenn die angere h. blive; auf die Frage ‘wohin’ steht n·ə. hēm, z. B. Göt noə h. en eisst met! — Das Rip setzt statt hēm (wohin) auch gern n: hēm, n: dərhē:m [Altk-Weitef n hēmə], n: hūs; ebenso setzt das SNfrk lieber n·ə. hēm u. daneben n·ə. hūs; in der Selfk hē:və oder n·ə. os (uns) n. øχ, n. h·n.ə; auf die Frage ‘wo’ hē:mə oder meist an (bi) os (øχ, h·n.ə) [auch in Eup-Stdt, wo von dem Wortstamme nur das selten gebrauchte Subst. heimə u. auf die Frage ‘wohin’ nur he·i.və vorkommt, an o·u.zəs, yrəs, hnəs; en uzəm NRip]; für ‘daheim’ steht Rip, NBerg, SNfrk neben dəhē:m auch tso, tsə hūs, to, tə, də hūs [die Verb. mit hǫus fehlen Rhfrk, Mosfrk]; dem Klevld fehlt heim; es setzt n(r) hys [in Rees auch in h.] auf die Frage ‘wohin’ u. to, tə, də h., meist tys auf die Frage ‘wo’ Adv.: auf die Frage ‘wohin’ (auf die Frage ‘wo’ s. da-heim). RA.: Nicks wie h.! schnell h. Saarbr, Allg. Ärm Lück (Leute) han nit wick (weit) h. Köln; den hot et weckt h. er wird es kaum erreichen, bes. von Schwerkranken Prüm. Dat es met den Hellige (Heiligen) h. so sagt der Bestohlene von seinem gestohlenen Eigentum Sieg. Mine Mann es no Mastrech (Mastricht) met e line Böckske; eə hät geschriəve op Latin, dät heə morge h. sall siən; hü net h., morge net h. on de ganze Weək (Woche) net h. Heinsb-Aphv. — Die hütenden Kinder, die Kuhhirten rufen dem Vieh zur Rückkehr nach Hause: o h., o h.!

[Bd. 3, Sp. 445]
Dür-Geich; fort, jo (jö) h., ho! Neuw-Etschd Neustdt; ho, h., ho, h., dä, komm, ho, h.! Bo-Witterschlick, Monsch; jö, h., oho! MülhRh; jo, h., je, h.! Monsch-Zweifall; no h., op vier Ben! Dür-Birgel; o, no h., o, no h.! Neuss-Nievenh; hemo, hemoən, jö, hemoən, hemoən, hoig! Waldbr-Eckenhg; no h., ho, ho! Aach-Vorweiden; o, no h.ə! Aach-Walh; h. op (), h. op! Sieg-Ägid, Heinsb-Hülhv Porselen Kempen; (no) hemo ()! Altk, Sieg, Waldbr, Gummb, Aden, Bergh, Dür; fort jo, heimo! Aden-Liers; jo, hemo! Sieg-Rhönd; jö, hemo! Gummb-Hasselb; hi, hemo! Waldbr-Lüsbg; Schum, hemo! Altk-Hecke; jü, h., ho, ho! Gummb, Wippf; Märja, komme hemo, hallihallihahuhu! MülhRh-Rösr; jö, h., heröm do, ho drenke! Aach-Vicht; o, no heme, o, drenke! Aach-Walh; alla, wacker, hemo hopp, hemo! Bergh-Bergerhsn; hemo, schiemeko! Altk-NFischb; jo, dränk, jo, hem! Schleid-Einruhr; o, hem, nohem, hemo, wedo (weiden), drenko! Dür; hopp, schopp erop, hemo! Dür-Gürzenich; ho, hem! Monsch. — Folgende Lieder ertönen dabei: Lückcher (Leute), mat de Ställcher op, die Diercher kummen hem! MülhRh-Dünnwald. H., Kuəh, h., Stalldür op, die K., die küt, die K. es satt, se mag ken Blatt, jö, h., ho! uWupp. Ju, hemen, no, de Stall es zo, de Koh es satt; wo wesste dat? Se hät jo woll de Kulen (Leistenhöhlungen) voll! Berg (o. O.). Jo, hemo, jo, h., de Koh es satt, se frisst ken Blatt! Altk-Hecke. Jü, hemo; Stal op, St. op; de Kauh, dei kümmt van hingen (hinten) rop! Gummb-Bergneustdt. Juchemine, dem Stall hinzo; de Kuh es satt; wo wesste dat? Se seət (sagt) et jo; juchemine; Stalldür op, St. op, de Ze (Ziege), de löft de Trappe erop! Waldbr. Jü, heminu, de Kuh is satt, se frisst kein einzig Kliəblatt; loss mer hemu driwen; jü, heminu nom Stall henzu; de Kuh es satt; wu wesste dat? Se mag kein Blatt, se sät (sagt) et jo; jü, heminu! Waldbr-Hermesd. Juchheme, komm, da komm, hemo; Kauh ös satt, mach kein Blatt, Stalldür op! Gummb-Stromb. H. welle mer fahre, de Wed welle mer spare, de Mädcher welle mer luəve (loben), de Jonge welle mer struəve, de Mädcher welle mer dränke, de J. welle mer zänke; de M. krient (kriegen) et Mos (Mus), de J. krient der Ros (Russ), de M. krient de Erpelzopp (Kartoffelsuppe), de J. krient de Klöppelezopp (Prügel)! Monsch-Rollesbr. H. welle mer fahre; de Wed, de welle mer spare; de Küh welle mer dränke, de Klocke welle mer sänke; de Mädcher op en Dörenheck, de Jongen op e Plommebett (Daunenbett), de J. den Weng (Wein), de M. de Scheng (Schein, Rechnung), de J. et Bier, de M. et leddig Glas! Malm-Atzerath. H. welle mer fohren, de Wed, de welle mer sporen bas iwermorzemorgen! Bitb-Hütting. H. drive, de Wiver, de kiven (keifen); de Kenger (Kinder), de lärme; de Beie, de schwärme; de Klocke (Glocken), de goəhnt; de Kläppele (Klöpfel)

[Bd. 3, Sp. 446]
schloəhnt! Kempld. H. welle mir fahren; de Weid, de welle mir sparen; de Klocke welle mir schwenken; de Köh, de welle mir dränken; de Mädcher en gode Kaffe, de Jongen de leddig Tass; de Mädcher de Birre, de Jongen de Schlihen; de Mädcher en e Fedderbett, de Jongen en en Dörenheck, wo Antechrest gelegen hät! Schleid-Berk. H. welle mer driwen, dann kiərnen (buttern) alle Wiwer, dann lofen all de Hasen, dann grönen all de Frasen (Rasen), ech net allen (allein), de ganze Gemen (Gemeinde), Kohschwanz, Kalverdanz, Lelienblatt, ming Köh sing satt! Gummb-Dieringhsn. H. welle me drive, dann kiwen all de Wiwer, dann höppen all de Hasen üver all de Frasen (Rasen)! uWupp. H. drive, de Wiver, de kive; wat hant se gekockt? Waterpopp (-pappe), on mag ech net; Melkepopp, die krie ech net; Zucker dren gewess net! Heinsb-Kempen. H. welle mer driven, dann kiven alle Wiver, dann grönen all de Frasen, dann höppen all de Hasen, dann lofen (kloppen) all de Müəhlensten, dann driven all de Herden (Hiərtcher) h., ech net allen (allein), de ganze Hascheder (Gummb-Harschd) Gemen (jö hemoən)! Gummb. Meng al (alte) Koh es noch lang net satt, wo sall ech dann hiən driven? En de Paffegarden. Wann dann der Paffe küt? De hängt mech en de höchste Ech, die em Paffegarden es. Wer sall me dann jet sengen? Et Vöəlchen en der Lengen. Wer sall mer dann flöten? Et Vöəlchen en der Löten (Bohnenschalen). Wer sall mech dann begrawen? De Krohen on de Raben! Gummb. — Einem Hirten, der fremdes Figentum betritt, wird gesungen: Lange, l. Lehm, et Feild geht gemen, mot dem fule Kohhirt, geht no h.ə esse, hat de Köh vergesse! Monsch-Kalterherbg. Lange, l., Lader, de Köh, de gont en de Haver; wo mag de fule Kohhirt sen? Ös no h.ən eisse, hat de Köh vergeisse! Monsch-Witzerath. Helo, h., Hiərtcheno! Gummb-Berghsn; helo, h., h., drifste de Köuh bale hemo? Gummb; helolo, de fule Kuhhirt do! Elbf. — Beim H.gang vom Waldbeerpflücken: De Kruk es voll, der Buk es voll; we geht nu met no h., on we net met no h. engeht, de kriet och morgen gene Geteflesch (Geissenfleisch); h. op heff de Get de Ben op! Heinsb-Myhl, Geilk-Bauchen. Der Plattiel es leəg (ledig), der Buch es voll, nu welle vür (wir) allemol no h. goəh! Aach. H. gonn, drall h. g.; menge Romp es voll, min Lif es voll bes en de kölsche Sifen, do send de Wolbern am rifen (reifen)! Wippf-Engeld. Drall h. gonn, de Döppen es voll; schepp us den Brei, mir kummen all drei; dat Dor (Tor), dat D. op, dehs du mir dat D. nit op, dann hau ech dir de Seckfott (Seichgesäss)! Sol-Leichl (s. Waldbeere). — In loser Verb. mit Verben; h.gohn, –lofen, –kommen, –fahren, –sausen, –kratzen, –krauen usf. (bei allen Verben des Gehens); enen h.jagen, –driven, –leden, –schecken usf.; h.verlangen, –schriven usf. wie nhd. — RA.: Mer welle (loss mer) h.gohn

[Bd. 3, Sp. 447]
es ist Zeit zum Aufbruch; hier ist es nicht (wegen Streit, Zank, Lügen, Unflätigkeiten udgl.) auszuhalten; et es am beste, mer geht h. Rip, Allg.; op em Kopp h.gihn betrunken Trier; mit deme (Mädchen) kannschde mol h.gehn mit ihr unterwegs geschlechtl. verkehren; er is mer em h.gang Hunsr. De geht och mat alles h. glaubt auch alles Bitb-Bollend; met e geschält Stecksje noə h. goəh in einem Geschäfte sein Vermögen verloren haben, zum Bettler werden Aach. Mach los, de kenns noch h., eahr de schlofe gehs! scherzh. Aufforderung, langsam zu machen Bitb-NWeis. On wenn de Al (Alte) op Schluffe küt, dann gohn mer noch net h.! Waldbr-Schladern. Wenn et h. geiht, sind de Peərd ilegs Ruhr, Rees. — Gehste h.; geh mer doch h.! Ausruf der Verwunderung über Unglaubliches, über Lügen Rhfrk, Allg. — Zu lästigen Kindern in fremdem Hause oder wenn sich ein Jüngerer in die Angelegenheiten der ältern Burschen oder Männer mischt, sagt man: Gangk h.; gehste h.! Auch scherzh. Sprüche: Geh h. un sa, de wärsch do gewen! Saar, Ruhr, — on da liss (lässt) de der von deiner Modder en Botterschmer machen! Bernk, Allg., — un sa 80; do mennt dei Mudder 90! Saarbr, — leg dei Ei! Kreuzn-Bretzenh, — un fluh ding Katz! Köln, — un le e Rehei in's Bett! Kreuzn-Langenlonsh, — on laus dei Modder! Kobl-Stdt, — dein Modder hät der mem Scheimleffel gepeff! Kobl, Birkf, — dei Vadder mem Schauredor (Scheuentor)! Bernk-Hellertshsn, — dei Motter hot der gewunk mer em Kochleffel! Kreuzn-Bretzenh, — de Vamer (Vater) hät om K. gegessen! Neuw-Breitschd, — mach de Leihm warm! Kobl-Bend, — on schmer deich mot Lahm! Trier; gangk h., di Moder koch Lehm! Rip; gohn h. un leck Sault (Salz)! MülhRuhr, — un lapp di Muder et Hemden! ebd., — un schel di Muder klein Erpelen (Kartoffeln) dick! ebd.; gih h. u scheiss denger Mamm an (in) de Betzkorf (Nähkorb) (Nähkärbche), dat se Wachs krit! Saar, Mosfrk, — da säs (sagst) dau, de Kaz wir et gewes, — da ment sei, et wir en Eichen! Trier-Schleidw, — en die Äschekaul! Birkf-Idar, — en de Kis (Käse)! Sieg-Bergh; gangk no h. on sag fir di Motter, du stönks! Rip, Nfrk, — drissen (caccare)! Rip, — de Moder hät Brei gekouch, et Döppe steht em Hohnderlouch! Schleid, — di Moder hat Köch (Kuchen) gebacke met Schwoəbe (Küchenschaben) dren! Aach; geh h. bei dein Modder on sag Olech (Öl)! Ottw-Landsw, — back der dei Kummer (Gurke)! Kreuzn-Bretzenh. — H. gonn, Bodder schlonn, decke Kiərnmelch (Buttermilch) esse gonn! sagen die Kinder, wenn sie nach Hause gehen Sieg-Braschoss. Op h. an, op h. an, bei Nackens brennt der Sem (Obstkraut) an! Jül. Geht h., dir Mäd (Mädchen), geht h., dir M.; de Bock, de steht im Gorde un fresst die grine Blärer of, die gele (gelben) less (lässt) er

[Bd. 3, Sp. 448]
wosse (wachsen)! Bernk-Thalveldenz. Wei (jetzt) gehn ich h., da schmeren ich mech met Lehm, da legen ich mech of den Desch, da ment (meint) mei Moder, ich wär e gebrodene Fesch Mosfrk; ich gohn h. on brode mer en Bein, lege et of de Desch, da ment de Motter, et wör en Fesch Altk-Willr, Koch-Ernst, Eusk-Eschw; ech goh h. un broə mi en Ben un leə (lege) et op de Trappe; dann meint de Moder, et wör en Ratte; dann leə ek et op den Düsch; dann meint de Moder, et wör en Füsch Gummb. Schnider, gangk h., di Motter kockt Zupp; wenn du net h. gehs, kriste ke Geteflesch (Geissenfleisch); Schn., gangk h., di Motter kockt Zupp! MGladb. — Ordentliche Lütt (Leute) kommen bei Dag h. Sol. Wemmer h. k., treden mer och ka Hinkele dut so spät ist es Westerw. He koəm h. wie en geschlahnen (geschlagener) Hongd (Hund) Gummb-Hombg. — In Drohungen: Du kös jo h.! Rip, Allg.; komm du dengem Vatter (Here) h.; mach nur, dat denge Kiddel ren blif, sos küste dengem Here h.! Rip; mach, datsde h. kinns! Mosfrk, Allg. — Gehe ich mit? Antw.: Wenn de nemmen welscht h. k. Ottw-Kaisen. — Mit sachl. Subj. dat sall (wiərd) dem wahl h. k. es kommt ihm teuer zu stehen, es rächt sich; et kömmt em och alles h. er wird von keinem Unglück verschont Rip, Nfrk; wat de Ellersch feəhle, kömmpt hön an de Kenger (Kindern) h. Heinsb. Dat Schicksal hät de arg h. gesucht Gummb-Berghsn. — H. schleifen etwas nach Hause schl., gewinnen, erobern, erben Allg.; wer et Gleck hat, schläft de Braut h. Merz-Nunk. Holl (hole) dat h., sös kret et Ben sonst wird es gestohlen Sieg. De dreht (trägt) ken Sten h. er stiehlt Sieg-Thomasbg. Wenn ich dich anpacke, kannschde dei Knoche em Sackduch h.drahn! Nahe, Allg. De hat wedder en grossen Affen h.brat (gebracht) er war betrunken Merz, Allg., — ene Schwere h.gedrahn Bernk-Bruchw. Ebbes h.bockele auf dem Rücken h.schleppen Mosfrk, Allg. H.dohn etwas h. bringen, tragen; beim Panduren (Kartensp.) Augen vor Beginn des Spieles fortlegen Rip, Allg. We et Glöck het, de lett (leitet) de Brut h. NBerg, Allg. Ovendsklock, O.; Jonge on Mädche h.gelock! Sieg-ODollend. Sich ene h.schloəh (-schlagen) sich einen auffreien Aach-Merkst. Loss dich h.geie (-geigen)! gegenüber einem Aufschneider, einem dummen Schwätzer; zieh mit Spott ab Rhfrk, Mosfrk. Enen h.steppen h.jagen Daun. Ich weit em neit h. te wise ich kenne ihn nicht genau, kann keine Auskunft über ihn geben Eup; ich kenn höm en kann höm net h.wise kenne ihn bloss von Angesicht Aach. De kanns eire Ledden (Leuten) h.schreiwen! jetzt ist's aus mit dir Bitb-NWeis. Dem han ech es (einmal) h.gelöch (-geleuchtet) die Wahrheit gesagt, jmd. aufgepasst, geprügelt Rip, Allg.; ech sall et em h. Rip; de werd emol h.geleicht Goar (u. viele a. Belege). — Mit Präp. Neben h. auf die Frage

[Bd. 3, Sp. 449]
wohin? steht auch no h., was in Aach ausschliessl. u. im SNfrk bevorzugt gilt; im Rip daneben auch no dəhē:m, z. B. no h. schrive; no h. gohn, sech no dehem mache Rip, Allg.; no h. verlangeren Mosfrk. De Bure lache, wenn se noə h. gönt wenn sie einen übers Ohr gehauen haben Aach. No h. komme, wenn de Klock möt Bettsches (Bett) schleht sehr spät h.kommen Geld-Leuth. Op h. an gohn heimwärts Allg.; sech op h. an donn Sol. Van h. (aber mehr van dəhē:m) von Hause, von den Eltern her; häste en Paket van h. krig? Rip, Allg.; de's wit von h. entfernt Kemp, Allg.; van h. us von der Heimat her; ech kenn em van h. ut SNfrk, Rip. Te-, tər-, zəhem(ən) (Verbr. s. o.); tehemen om Hof; gangk met t. her; do bön ech och t.; bei mech t.; van t. OBerg, mSieg, Grevbr, Neuss, SNfrk. Er hat de We (Weg) nemeh fonn (funden) vor h. Saarbr, Allg. — H. zu heimwärts Trier bis Zell, Bitb; h. achter hier hinter dem Hause Heinsb-Breberen. — In ON wird -heim > -əm.