Wörterbuchnetz
Mittelhochdeutsches Wörterbuch 
 
wisewaʒʒer bis wundernwê (Bd. 4, Sp. 540a bis 542b)
 
 Lexer FindeB wisewaʒʒer stn. wiesenwasser. er ist ein waller her und dar: swâ er sich hin erbiutet, sô wil er lîhte anderswar. alsus man sîne reise den wisewaʒʒern ( die sich bald hier, bald dort zeigen ) dicke gelîche siht MS. 2,135. b. gein stæte wart nieman laʒʒer: ir sît ein reht wisewaʒʒer Geo. 3037. vgl. Ls. 2,198.
 
 BMZ waʒʒerbat BMZ waʒʒergadem BMZ waʒʒerganc BMZ waʒʒerheilige BMZ waʒʒerholde BMZ waʒʒerhuon BMZ waʒʒerkalp BMZ waʒʒerkenel BMZ waʒʒerkruoc BMZ waʒʒerkrût BMZ waʒʒerküele BMZ waʒʒerleite BMZ waʒʒerlœse BMZ waʒʒerman BMZ waʒʒermüede BMZ waʒʒernixe BMZ waʒʒernôt BMZ waʒʒerrîche waʒʒerrunst waʒʒerschepfli BMZ waʒʒerslac BMZ waʒʒerstelze BMZ waʒʒerstrâʒe BMZ waʒʒersuht BMZ waʒʒersühtec BMZ waʒʒerswal BMZ waʒʒerswam BMZ waʒʒertrager BMZ waʒʒerurteile BMZ waʒʒervar BMZ waʒʒervarwe BMZ waʒʒervart BMZ waʒʒervaʒ BMZ waʒʒerfeine BMZ waʒʒerveste waʒʒervlieʒ waʒʒervlôʒ waʒʒervluot BMZ waʒʒerweide BMZ waʒʒerwint s. das zweite wort.
 
 
Lexer NLexer weʒʒerlîn stn. kleines wasser. H. Trist. 3758 fg.
 
 Lexer waʒʒerëht adj. wässericht. sô ist der luft gar wassereht unde fûhte Mein. nat. 14.
 
 Lexer NLexer FindeB waʒʒerec adj. wässerig, feucht. begraben in eine waʒʒerige stat myst. 127,32. in der waʒʒerigen zît Pass. K. 363,68.
 
 Lexer FindeB weʒʒer swv. wässere. rigare wesseren gl. Mone 5,89.
 
 Lexer waʒʒer swv. bin wässerig. fundgr. 1,397.
 
 Lexer FindeB wehe. ahd. , goth. vai , lat. vae , gr. οὐαί. Gr. 3,292. 607. 4,175. 763. 764. Ulfil. wb. 181. Graff 1,632.
1. interjection, zum ausdrucke des schmerzes, des unwillens, auch des staunens. vgl. Schmid sw. wb. 514.
a. ohne casus."> dâ mohte man hôren scrîen niht wen och unde wê kchron. 42. b. erne sprach nie och noch wê das. 29. c. wê, nein eʒ, durch got Er. 7512. ir ander wort was wê! owê das. 5778. man hôrte niuwan wê! wê! wê Wigal. 4552. genuoge wê! wê! riefen Bit. 112. a. wê unde wê! dâ maneger schrei Dietr. 96. b. wê, daʒ dich niemen troesten wil Parz. 318,30. wê, daʒ zwên als edele namen mit den schamelôsen werbent Walth. 45,33. wê, wie den vergât des himeleschen keisers solt das. 13,8. vgl. 90,24. wê, waʒ wünne an wîben lît MS. 1,31. b. wê, wes ich danne gedæhte mit sange das. 21. b. Gfr. v. Neifen 4,3. — vor fragen: wê, bruoder mîn! wâ scolt du sîn Genes. fundgr. 55,7. wê, wie tuont die jungen sô Walth. 42,33. wê, war umbe tuot si daʒ das. 112,33. wê, waʒ wil sis mê das. 58,17. wê! wer wære unfrô das. 51,26. wê, waʒ solt ir komen dar Parz. 312,16. wê, waʒ fürht ich iurs mannes zorn das. 132,16. wê, wâ sint diu kint, daʒ si hie vor mir niht sint das. 245, 21. wê, waʒ hilfet mich, daʒ mîn sunne ist ûf getân MS. 1,53. b. wê, waʒ hât ich dem getân das. 2,77. a. b. wê, ich vil tumber MS. 1,76. b.
c. mit genitiv der sache."> wê der leide dîn Nib. 982,1. sô wê der hôchzîte das. 1032,1.
d. mit dativ."> wê mir vil armen unde owê a. Heinr. 1290. wê dir (im, mir), wê Walth. 28,8. MS. 2,174. b. amgb. 11. b. leseb. 572,11. wê dir, heiden Walth. 15, 19. sô wê dir, tiuschiu zunge das. 9,8. vgl. 122,35. sô wê mir armen das. 25,1. wê ir hiuten und ir hâren das. 24,13. wê der welt von den schanden die sie niht bewart Leys. pred. 39,6.
d. mit genitiv und dativ."> wemmir sînes tôdes Genes. fundgr. 55,16. wê mir dises leides Nib. 953,2. sô wê mir mîner hende das. 1901,1. wê mir mines bruoder Nith. 2,6. wê mir, wê der siuftebernden nôt beitr. 225. sô wê mir, tag, der künfte dîn MS. 2,88. b.
e. mit accusativ."> wê mich ( var. mir), daʒ Nib. 2073,1.
3. adverbialisch. wir hân niht gewisses mê, wan hiute wol und morne wê a. Heinr. 714. sô ist mir wol, und ist in iemer wê Walth. 63,19. ob der wol oder wê sî Parz. 223,20. des ist mir wê unt dulde manegen smerzen lobges. 7. mir ist wê ze muote MS. 1,5. a. in was wê von hunger Iw. 228. den edelen juncfrowen was von arebeiten wê Nib. 358,4. daʒ ir dâ von sî sanfte wê Walth. 61,11. von ir schuldn ist mir sô wê Parz. 521,27. sô wær mir immer nâch dir wê ich hätte schmerzliche sehnsucht nach dir das. 55,25. ir lieben friunden was nâch den hermüeden wê Nib. 315,4. misc. 2,200. dem sî nu nâch dem grâle wê unt doch wider nâch ir minne Parz. 389,10. 94,16. 327,28. lâ dir niht ze wê sîn nâch dem guote Walth. 22,35. in was vil wê umb ir edelen hêrren Nib. 954,2. mir ist worden harte wê gr. Rud. K, 20. mirne wart dâ vore nie sô wê Iw. 34. 67. sît noch ê wart dem künege nie sô wê Parz. 492,23. mir wurde wol oder wê das. 607,11. sô rehte wê in worden was, sô wol wart in Barl. 48,26 Pf. an ir hôhem fluge wart ir wê Parz. 282,19. den ouch von minne ist worden wê das. 586,15. von jâmer wart ime alsô wê Iw. 149. im wart von rehter liebe neweder wol noch wê Walth. 14,1, vor jâmer wart vil liuten wê Parz. 107,6. dar umbe wart in wê Nib. 617,3. wê mir wart wehe mir! H. zeitschr. 6,183. wê dir wart, daʒ dich dîn muoter ie getruoc an dise werlt Bert. 165. in geschihet von mînen handen wê Nib. 614,4. daʒ mir nie sô wê geschach MS. 1,66. b. wê geschehe dir, tac Walth. 88,16. tuot ir im von herzen wê Parz. 633,16. in tete der kumber alsô wê Iw. 58, 284. s. ich tuon. die füeʒe tâten im wirs danne wê altd. w. 3,225. vgl. wirs.
3. substantivisch. dâ nit in ist dan ach, weinin unde wê fundgr. 2,137,12. dâ ist wuoft unde wê Karaj. 51,16. ich vant ach unde wê Parz. 302,12. hôrint wê unde ach unsanfte dicke erwecket Mart. 129. d. ân alle sünde und âne wê Walth. 5, 38. dâ wir ein wol, dô wir ein wê, eine liebe und eine leide gemeine truogen beide Trist. 19484. nim einweder hie dîn wol unt dort dîn wê, oder nim hie dîn wê Gfr. l. 3,10. MS. 2,185. a. dâ ist anders niht wan wê Barl. 131,2 Pf. verterben in des gebrechen wê Pass. K. 36,31. der ouch ê sie hete erlôst von allem wê das. 11,92. sich in des tôdes wê wâgin Jerosch. 6. c. her sprach: 'âne wê.' daʒ meinet âne sunde, wan alle wê kument von der sunde myst. 110,28.
 
 Lexer FindeB ouwê , owê , ôwê interj. o weh! Gr. 3,293. 4,764. der ton liegt in der regel auf der zweiten sylbe: ówé glaube 2556. owê mit dem tone auf der ersten sylbe MS. 1,17. a. 34. a. b. awê leseb. 600,18. die länge oder kürze des o in owê ist kaum zu entscheiden, weshalb auch die herausgeber bald owê, bald ôwê schreiben. owê sieht man für die andere form von ouwê an, bei ôwê kann man an eine zusammensetzung mit ô denken. vgl. ô und ou bd. 2,425. 449. außerdem noch Lachmann zu Iw. 349, welcher meint, daß die aussprache zwischen ou, o und ô geschwankt habe. woher weiß dieser aber, daß derjenige, welcher ô sprach, die lateinische interjection meinte? die interjection drückt nicht nur schmerz und unwillen, sondern auch staunen und entzücken aus.
a. sô wolt ich denne singen wol und niemer mêr ouwê Walth. 125,10. die tôren sprechent snîâ snî, die armen liute owê, owî das. 76,2. owê, owê, zem dritten wê das. 25, 15. ouwê, diz volc ist starke unvrô Iw. 61. 87. owê, der bâbest ist ze junc Walth. 9,39. ôwê, Schoysîânen fruht, ich truoc ê alze vil ander riuwe W. Tit. 111,2. owê, si kuste âne zal in dem slâfe mich MS. 1,56. b. ouwê, sô muoʒ ich vil trûrec scheiden dan das. 53. b. ouwê, sît dich nu niemen kan erwenden, sô wache das. 2,88. b. owê, sol ich mînen lîp von einer meit verliesen, sô mugen elliu wîp tragen gelphen muot Nib. 621,1. ouwê, rîter, ouwê! daʒ ir her komen sît, daʒ ist iuwer jungeste zît Iw. 51. nun hab ich weder schapel noch gebende noch frowen zeinem tanze, owê Walth. 25,10. owê, owê unde owê (und gienge dehein wort mê dem herzen sô nâhen, daʒ solt ich gevâhen), von gote sî verwâʒen diu ungnædige stunde büchl. 2,1. ouwê, daʒ ich ie wart geborn Iw. 62. 70. owê, deich diz an sehen sol Gregor. 2729. ouwê daʒ ich niht fluochen kan Walth. 73,26. ôwê daʒ iuch mîn ouge siht Parz. 255, 2. vgl. 240,3. 513,15. MS. 1,34. a. 66. b. 68. b. ôwê unde heiâ hei! daʒ ich dînen vater ie gesach Parz. 496,22. daʒ ich ie in diser bôsen zît, ouwê leider! wart geborn gr. Rud. K b , 18. owê der mich dâ wellen hieʒe Walth. 46,27. ouwê immer unde ouwê, waʒ mir dô vreuden benam ein bote Iw. 22. ouwê, gewaltiger Krist! waʒ êren uns benomen ist a. Heinr. 1297. owê waʒ êren sich ellendet tiuschen landen Walth. 13,5. owê waʒ fröidelôse zît ein man verswendet MS. 1,34. b. owê, waʒ gnâdin got an dir bigie leseb. 275,8. ubirmût, ôwê! wi tiefe du si alle vellest glaube 2556. owê, wie jæmerlîche junge liute tuont Walth. 124,18. owê, wie jæmerlîche ich umbe sach MS. 1,66. b. owê, wie sælic der mensche ist Griesh. denkm. 20. ouwê, möht ichʒ verenden Walth. 122,20. owê, gesæhe ichs under kranze das. 75,8. 69,12. 112,19. ouwê, wane wârest du ê tôt Diemer 31,23. ôwê, wan het ich iwer kunst Parz. 8,25. owê, wan wist ouch nu ir reiner lîp in mîn herze MS. 1,34. b. owê, wan lânt si mir mîn lieb das. 41. a. owê, wer sol nu trœsten des guoten marcgrâven wîp Nib. 2196,4. ouwê, waʒ het iu Rüedegêr getân das. 2191,4. ouwê, waʒ wil du solher mære sagen das. 948,4. owê, waʒ sol dem selben guot Walth. 43,4. 54,4. ôwê, muoter, waʒ ist got Parz. 119,17. ouwê, durch waʒ ist diz getân das. 246, 5. owê, war sint verswunden elliu mîniu jar Walth. 124,1. ouwê, wie bistu mir genomen Iw. 62. ouwê, welt, wie kumt eʒ umbe dich Walth. 122,7. owê, wie tuont die friunde sô das. 55,2. ouwê, wie hân ich wider dich getân Nib. 1573,4. ouwê nu, minne, und ouwê, man, wie sît ir mich gevallen an Trist. 1394.
b. owê, ich armer MS. 1,145. b.
c. mit genitiv der sache."> owê der wîse, die wir mit den grillen sungen Walth. 13,26. owê sô verlorner stunde das. 52,4. vgl. 53,1. 89,17. 39. MS. 1,15. b. 2,65. b. 81. b. Nib. 964,2. 1685, 2. 1765,1. 2. Gudr. 926,1. Parz. 126,30. 466,30. W. Wh. 401,30. Trist. 1749. Flore 1830 S. ôwê unde heiâ hei mîns hêrren den ir sluoget Parz. 407,17. ôwê des dâ nâch geschiht das. 514,10. ôwê des W. Tit. 121,1. Walth. 66,1. 85,1.
d. mit dativ der person."> owê mir verlornen En. 12838. ich verlorne 342,30 E. wê mir vil armen unde owê a. Heinr. 1290. owê mir armer meide, daʒ Nib. 517,4.
e. mit genitiv und dativ."> owê mir des wanches kchron. 356,13 D. owê mir dirre schande Nib. 1573,1. 1937,3. ôwê mir dirre worte Parz. 91,12.
f. mit accusativ der person."> owê mich gotes armen Nib. 2090,1.g. substantivisch. owê, daʒ siufzende wort Engelh. 5556. ein ôwê muoʒ nu volgen uns beiden W. Tit. 120,2. ich trage vil manec owê MS. 1,33. b. ein alt owê das. 55. b.
 
 Lexer sunderwê besonderes wehe oder leid. sunderwê sol an mir wesen iemer mê Maßm. Al. s. 108. a.
 
 Lexer wundernwê adv. auf eine wunderbare weise wehe. eʒ ist in bêden vil wundernwê W. gast 3060. dâ im geschiht vil wundernwê das. 9563. daʒ mir tuot vil wundernwê das. 14702. mir tuot mîn herze wundernwê Reinh. 96.