Wörterbuchnetz
Mittelhochdeutsches Wörterbuch 
 
spruch bis schœnsprüchec (Bd. 3, Sp. 538b bis 540a)
 
spruch, stm.
anspruch, stm.
bîspruch, stm.
lêrspruch, stm.
meisterspruch, stm.
ûʒspruch, stm.
verspruch, stm.
weidespruch, stm.
widerspruch, stm.
zuospruch, stm.
schœnsprüchec, adj.
SPRINDEL, swm. f.
SPRINGE
SPRANC
SPRUNGEN
GESPRUNGEN
springen, stn.
bespringe, stv.
entspringe, stv.
erspringe, stv.
gespringe, stv.
überspringe, stv.
underspringe, stv.
verspringe, stv.
zerspringe, stv.
springære, stm.
gaʒʒenspringer, stm.
springerinne, stf.
sprinc, stm. stn.
bornsprinc
entsprinc
gesprinc
minnegesprinc
ursprinc
urspringe, swv.
waʒʒersprinc, stm.
sprincwurz
sprincwurzel
sprinclich, adj.
gesporsprinclich, adj.
ursprinclich, adj.
springe, f.
spranc (-ges), flex. ges) stmn.
gespranc, stn.
sprancwurz
sprengelîn, stn.
sprengelkörnlîn
sprange, swv.
versprange, swv.
gesprenge, stn.
sprenge, swv.
sprengen, stn.
salzsprengen, stn.
sprencwadel
besprenge, swv.
entsprenge, swv.
ersprenge, swv.
ersprengen, stn.
gesprenge, swv.
zersprenge, swv.
însprenclîchen, adv.
sprengel, stm.
sprunc, stm.
ansprunc, stm.
übersprunc, stm.
ûfsprunc, stm.
ursprunc, stm.
ursprunclich, adj.
geursprunclich, adj.
ursprunclicheit, stf.
ursprunge, swv.
geursprungetheit, stf.
ûʒgeursprungetheit, stf.
ûʒsprunc, stm.
waʒʒersprunc, stm.
sprüngel, stn.
sprunge, adj.
gransprunge, adj.
gransprunge, stf.
hôchsprunge, adj.
heusprinke, m.
heusprinkel, m.
sprinkel, stn.
sprinkeleht, adj.
sprenkeleht, adj.
sprunkeleht, adj.
SPRINÔDE
SPRINZE
SPRANZ
SPRUNZEN
sprinz, stm.
sprinzwurz
sprinzel, stn.
sprinzelîn, stn.
sprinze, swm.
sprinze, swf.
sprinzel, stn.
sprinzelîn, stn.
mûʒersprinze, swf.
mûʒersprinzel, stn.
 Lexer FindeB spruch stm. spruch.
1. was gesprochen wird, wort, rede.
a. diu stat der sêle, diu got ist, diu ist ungenant. ich spriche, daʒ got sî ungesprochen. nu sprichet sant Augustinus, daʒ got sî niht ungesprochen; wan wêre er ungesprochen, daʒ selbe wêre ein spruch myst. 2,130,16.
b. ein jæmerlîcher spruch, der ist geheiʒen ach und uch! dar zuo mê: wê unde och Geo. 1078. swenn ich dan ûʒ erkirne die selben sprüche beide (âvê, Êvâ) g. sm. 411. alsô setz wir oft den spruch der gegenwurtichait für den spruch der kunftichait das präsens für das futurum Megb. 60,33.
c. mir ist von iwren sprüchen, daʒ wiʒʒet, leide geschehen Nib. 789,4. gemelîcher sprüche wart dâ niht verdeit das. 1612,3. er kom zuo der sprâche an einem morgen fruo: lützel guoter sprüche redet er dar zuo das. 1440,2. man sol sô vrowen ziehen, daʒ si üppec sprüche lâʒen under wegen das. 805,2. niwan daʒ Gêrnôt mit ungefüegen sprüchen im sêre missebôt Nib. Ho. 1545,2. er nam in sîn achte ir hende, ir sûʒe wîse und ir spruche lîse, dô se mit ir vater reite Albr. 16,164. dâ wîp niht wellent borgen ir sprüche durch ir hôhen prîs, leit prüevet sich manegen wîs krone 43. a. mit sprüchen unwirde her Keiî iegelîchem bôt das. 220. a. man hôrte dâ sprüche wilde von der garzûnen croie das. 11. a. der half die schar ûf den strît bereiten mit werken und mit sprüchen troj. s. 209. b.
2. wort, rede, ausdruck, bes. schöner ausdruck des dichters. hier steht spruch
a. allgemein, so dass episches, lyrisches, didactisches darunter verstanden werden kann."> ob ich wolte dise rede lengen von adelîchen sprüchen, als ich kan krone 274. b. der Turheimære hât Artûse einen man von Kriechen niulîche gesant mit sô guoter sprüche kraft Orl. leseb. 605,24. den ich mit worten iu genant und mit sprüchen hân dâ vor troj. s. 233. a. daʒ als ein lieht karfunkel ein fûler und ein bœser funt in sînes trüeben herzen grunt vür edele sprüche schînet das. s. 2. a. diu swachen schemelîchen wort von künstelôsen tôren baʒ hellent in ir ôren dan edele sprüche tugentsam. ir muot der ist getihte gram das. s. 2. a. kein getihte an sprüchen ist sô glanz (wie Gottfrieds Tristan) U. Trist. 12. nu hœret den sprüchen horcht auf die erzählung Helmbr. 1651 u. H. — ist daʒ êre, daʒ man die meister irren sol sô meisterlîcher sprüche Walth. 18, 3. hie vor, dô man sô rehte minneclîchen warp, dô wâren mîne sprüche fröiden rîche das. 48,13. uns irret einer hande diet: der uns die fürder tæte, sô möhte ein wol gezogener man ze hove haben die stat. die lâʒent sîn ze spruche niet das. 103,33. dem sint rîme in sprüchen kunt MS. 1,173. a. owê daʒ mich die meister hânt mit sprüchen überlistet MS. H. 2,390. a. swâ meister Ernest wirt vertriben, dâ vindent mîne sprüche vil selten stillen rûm das. 205. b ( Reimar von Zweter ). mit sinne brich in wæhe sprüche Frl. 108,17. mîne sprüche sint niht beladen mit lügen, sunde, schande, schaden Vrid. 129,17.
b. im gegensatze zu gesungenem."> ich kan mit sprüchen und mit sange gewirden wol die mir sint helfebære MS. H. 3,104. a. von dem buche von den Wienern von Michael Beheim heisst es s. 1: dises sagt von den Wienern und stêt das man es lesen mag als ainen spruch oder singen als ein liet. vgl. Wackernagel lit. 157,8. 237,10. die benennung spruch für gedichte, die mehr gesagt als gesungen wurden, im gegensatze zu liet und leich rührt von Simrock her. zu Walth. 1,176.
3. ausgezeichneter ausspruch, sinnspruch, maxime, sentenz.
a. eines dichters, philosophen u. a. ein meister heiʒit Boêcius der sprichit einen spruch alsus Rsp. 1507. der vor geschriben spruch Lucani Megb. 224,33. sprüch der alten meister das. 27,2. dar nâch kâmen die meister wider ze rehter zît unde brâhte ir ieglîcher wider sînen spruch. der ein sprach: got ist etwaʒ, gegen dem alliu wandelbêriu unde zîtlîchiu dinc niht sint myst. 2,268,2.
b. sprichwort. vgl. H. zeitschr. 8,377. der alte spruch der ist wâr: swer guoten boten sendet, sînen vrumen er endet Iw. 223. ob er der alten sprüche wære frô Walth. 26,27. die alten sprüche sagent uns daʒ: swes brôt man eʒʒen wil des liet sol man ouch singen gerne und spilen mit vlîʒe swes er spil MS. 2,104. b. der alte spruch den sprichet man Helleviur 4. Myller 2,151. ein spruch was bî den alten Frl. 271,16.
4. richterlicher oder schiedsrichterlicher ausspruch. Haltaus 1709. dar umbe hât diu Stæte ir spruch gesprochen Hadam. 521. nâch des spruches sage, den der marggraf von Prandenburg getân hæte Zürch. jahrb. 84,9.
5. anspruch, rechtliche forderung oder klage. Schmeller 3,588. Haltaus a. a. o.
 
 Lexer FindeB anspruch stm. anklage. Haltaus 45.
 
 Lexer bîspruch stm. sprichwort. man liset in den beisprüchin in den sprichwörtern Salomo's stat. d. d. o. s. 168.
 
 Lexer FindeB lêrspruch stm. ain gemainer lêrspruch (sententia) Megb. 114,15.
 
 Lexer meisterspruch stm. ausspruch eines meisters. auctoritas Conr. fundgr. 1,383. a. nâch dem besten meisterspruche endürfent ir iuch niht rihten myst. 2,472,10.
 
 Lexer ûʒspruch stm. ausspruch, schiedsrichterlicher spruch. eloquium Diefenb. gl. 107. dâ ward der krieg bericht nâch des marggrâven von Prandenburg ûʒspruch Zürch. jahrb. 83,33. nâch der richtung und nâch des ûʒspruches sage, sô unser gnædiger herre getân hâte das. 76,8.
 
 Lexer verspruch stm. fürsprache, schutz. Schmeller 3,587.
 
 Lexer weidespruch stm. jägerspruch, jägerschrei. Hadam. 14. 56. narrensch. 74, γ. vgl. altd. w. 3,97.
 
 Lexer FindeB widerspruch stm. widerspruch, widerruf. Haltaus 2108.
 
 Lexer zuospruch stm. anspruch, rechtliche forderung oder klage. Haltaus 2180. Oberl. 2130. alsô tâten des herzogen ræt grôʒ zuospruch zuo unsern aidgenôʒen, wie si von alters her der hêrschaft von Œsterrîch zuo gehôrten, des sich aber unser aidgenôʒen redlich verantworten Zürch. jahrb. 84,17.
 
 Lexer schœnsprüchec adj. eloquens Diefenb. gl. 107.